پزشک تو – سایت پزشکی

خشکی دهان چیست و درمان خشکی دهان -احساس خشكي دهان گزروستومیا (Xerostomia) ناميده مي شود. ولي خشكي دهان تنها يك نشانه است. با اينكه در اكثر موارد خشكي دهان ناشي از عملكرد غدد بزاقي است ولي در مواردي نيز غدد بزاقي عملكردي بي عيب دارند و به همين دليل بايد با دقت بررسي صورت گيرد.

 مواردي مانند دهيدراسيون، مشكلات حسي مركزي، عصبي و فيزيولوژيكي نيز مي تواند موجب احساس خشكي دهان شود. تغيير تركيب بزاق مهمتر از تغيير در مقدار بزاق است. به همين دليل مقدار كافي بزاق دليل بر سلامت غدد بزاقي نيست. اولين قدم بررسي تاريخچه و سپس ارزيابي عمل غدد بزاقي و در انتها مي توان از عكسبرداري، بيوپسي و ارزيابي آزمايشگاهي خوني نيز استفاده نمود.

علائم نارسايي غدد بزاقي:

علائم به دنبال كاهش ميزان بزاق ظاهر مي شود. بيماران از خشكي تمام سطوح بزاقي مانند گلو و دهان، اشكال در جويدن و بلعيدن و صحبت كردن شكايت دارند. بسياري از بيماران براي بلعيدن غذا مجبور به نوشيدن مايعات هستند و عده اي براي راحتي صحبت و بلعيدن غذا دائماً با خود مايعات حمل مي كنند و اكثراً در حين خوردن غذاهاي تند و پر ادويه دچار درد مي شود.

تاريخچه:

تاريخچه حال و گذشته پزشكي گاهي و به راحتي علت خشكي دهان را هويدا مي كند. مصرف بسياري از داروها، بيماريها وحتي مكملهاي غذايي سبب بروز خشكي دهان ميشود. چنانچه تاريخچه علت را مشخص نكند يك بررسي دقيق تر الزامي است. گاهي خشكي دهان تنها در حين صحبت كردن يا غذا خوردن باعث آزار بیمار مي شود در حاليكه در حالت عادي خواب يا بيداري بيمار احساس خشكي در دهان ندارد كه نشانه نقص عملكرد غدد بزاقي در حين فعالیت دهان مي باشد.

همچنين ساير پوشش مخاطي مثل چشم، گلو و … بايد بررسي شود كه (خشكي در ساير مخاطات همراه با مخاط دهان دليل بر بيماريهاي سيستميك همچون سندرم شوگرن مي باشد).

معاينة بالیني: لمس غدد بزاقي طبيعي بدون درد است و حالت نرم و لاستيكي دارد و بايد عاري از هرگونه توده سفتي باشد. اكثر بيماران مبتلا به نقص فعاليت غدد بزاقي غشاهاي مخاطي خشكي دارند.

لبها: پر از ترك، رنگ پريده،‌ آتروفيك (ممكن است بيمار از چسبيدن لبها به دندانها شكايت كند)

مخاط باكال: رنگ پريده و موج دار

زبان: صاف و قرمز و خالي از پاپيلا

دندانها: پوسيدگي دندانها مخصوصاً سطح ريشه و اروژن (erosion) افزايش بي دليل پوسيدگيهاي دنداني و بيماريهاي پريودنتالي مي تواند ناشي از نقص عملكرد غدد بزاقي باشد.

ملاحظات:

عفونتهاي كانديدايي عموماً مشاهده مي شود.

در بررسي نهايي براي خشكي دهان از رژلب و سوآپ استفاده مي شود اين دو تست بيانگر خشكي مخاطي هستند. دندانهاي قدامي ماگزيلا نشانه اي بر كاهش بزاق مي باشد. (در حالت عادي مخاط و دندانها توسط بزاق خيس و تميز مي شود).

در نشانه دوم يك سوآپ بر روي مخاط باكالي دندانپزشك بايد حركت دهد. مخاط باكال خشك به سوآپ چسبيده و با آن حركت مي كند.

گاهي غدد بزاقي به علت التهاب يانئوپلازم متورم مي شوند. غدد بزاقي اصلي به وسيله لمس بررسي مي‌شوند تا از لحاظ وجود توده هاي سخت و ترشح بزاق ارزيابي گردند.

با دوشيدن مجراي غدد بزاقي طبيعي، بزاق از دهانة آن خارج شده قوام ترشحات نيز بررسي مي‌شود. بزاق دوشيده شده بايد شفاف، آبدار و زياد باشد.

نقص مزمن غدد بزاقي

 بزاق غليظ و كم عفونت باكتريايي غدد بزاقي

در برخي موارد هم آلودگي بزاق ديده مي شود و غدد بزاقي متورم و دردناك هستند.

در صورت مشاهده بزاق كدر همراه با بزرگي غدد بزاقي كشت بزاق توصيه مي شود.

ارزيابي يك توده بزاقي و يا غده بزاقي متورم:

تومورهاي غدد بزاقي معمولاً به صورت يك توده بي علامت در غده بروز مي كند. در تومورهاي خوش خيم كيستها خونريزي و عفونت ممكن است موجب درد شود. جهت بررسي اينگونه ضايعات علاوه بر معاينه باليني، تصويربرداري و بيوپسي نيز توصيه مي گردد.

درمان خشكي دهان:

چهار روش درماني براي افراد مبتلا به خشكي دهان وجود دارد:

1) درمان پيشگيري كننده

2) درمان نشانه اي

3) تحريك موضعي (Local) و يا تاپيكال (Topical)

4) تحريك سيستميك غدد بزاقي

در صورت وجود بيماريهاي سيستميك درمان بيماري نيز از جمله روشهاي درماني محسوب مي گردد.

1) درمان پيشگيرانه:

• فلورايد تراپي يكي از روشهاي پيشگيري كننده پوسيدگيهاي دنداني ناشي از خشكي دهان مي باشد. متناسب با شدت بيماري روش و ميزان مصرف فلورايد از روزانه تا هفتگي متفاوت مي باشد.

• بيمار مبتلا بايد از وضعيت بهداشت دهاني خوبي برخوردار بوده و هر چهارهفته توسط دندانپزشك معاينه شود. كاهش فعاليت بزاق ممكن است موجب افزايش رمينراليزاسيون و سرعت نابودي ساختارهاي دنداني شود.

• استفاده از محلولهايي كه موجب رمينراليزاسيون مي شود در چنين اشخاصي مي تواند مفيد باشد.

• عفونتهاي دهاني از جمله كانديدياز در اين بيماران شايع است ودر چنين مواردي داروهاي ضدقارچ بايد مصرف شود.

2) درمان نشانه اي:

• بهترين درمان نشانه اي نوشيدن آب است.

• انواعي از ژلها و محلولها براي اين بيماران وجود دارد.

• بيماران بايد از خوردن غذاهاي پرادويه، الكل و پرشكر كه به راحتي به مخاط آسيب مي زند دوري كنند.

• مصرف Vit.E و كرمهاي مرطوب كننده نيز توصيه مي شود.

• استفاده از بزاق مصنوعي نيز توصيه مي شود ولي در بيماراني كه هيچ فعاليت بزاقي ندارند چندان مفيد نيست.

تحريك غدد بزاقي:

1. تحريك موضعي:

• تحريك غدد بزاقي از طريق جويدن و يا چشيدن مواد شيرين و ترش به راحتي انجام مي شود. همراهي اين دو روش در افرادي كه غدد بزاقي نيمه توانا دارند مفيد است.

• تحريك الكتريكي نيز عليرغم عوارض نامساعد خود گاهي اوقات مفيد مي باشد.

يك ولتاژ متوسط در زبان و كام مي تواند موجب تحريك توليد بزاق در افراد مبتلاء به خشكي دهان شود.

2. تحريك سيستميك:

داروهاي محرك ترشح بزاق متنوعي كشف شده اند كه چهار مورد آنها مفيد و مؤثر و بدون عوارض جانبي شناخته شده اند که عبارتند از :

• برم هگزين Bromhexine

• آنتولتريتيون Anetholetrithione

• پيلو كارپين هيدروكلرايد (HCL) Pilocarpine Hydrochloride

• سويملين HCI (Cevimeline HCI)

اطلاعاتی درباره آفت دهان –

آفت دهان چیست؟

به زخم های عود کننده و دردناک مخاط دهان آفت گفته می شود. زخم آفتی در چند نوع بزرگ، کوچک و تبخالی شکل وجود دارند و شایع ترین آنها آفت کوچکی می باشد که به تعداد 5-1 عدد و به قطر کمتر از یک سانتی متر و معمولاً 5-3 میلی متر دیده می شوند.

این زخمها گرد یا بیضی بوده و به رنگ زرد خاکستری با حاشیه قرمز و تا حدی برجسته دیده می شوند. از نظر محل، بیشتر قسمت قدامی حفره دهان مبتلا می شود و محل شایع آن پشت لبها – مخاط گونه، کف دهان، زیر و کناره های زبان می باشد. این زخم ها کمتر به کام، حلق، لثه چسبیده و روی زبان را مبتلا می سازند.

غالب افراد در زیر سن 40 سالگی حداقل یک یا چند بار به آن مبتلا شده، ولی سن شیوع آن، دهه دوم زندگی می باشد و زن ها بیشتر از مردان به آن دچار می شوند. زخم های آفتی اغلب دردناک بوده و با تماس با غذا و نوشیدن مایعات محرک (ترشی و ادویه دار) درد آن تشدید می گردد. بخصوص اگر زبان گرفتار شده باشد که در این صورت علاوه بر غذا خوردن، ممکن است صحبت کردن نیز مشکل شود.

بیمارانی که مرتبا ً آفت می زنند احساسی شبیه به سوزن سوزن شدن و یا سوزش قبل از ایجاد زخم(معمولاً 24 ساعت قبل) در محل دارند. زخم سریعاً بوجود آمده و خود بخود بعد از 10-7 روز التیام می یابد و از خود اثری برجا نمی گذارد. بهبودی زخم ها ممکن است همزمان صورت نگیرد. معمولاً بعد از بهبودی تا مدتی (گاهاً 4-3 هفته) زخمی ایجاد نمی گردد ولی در افراد بسیار حساس و مستعد ممکن است زخم های اولی هنوز خوب نشده، زخم های دیگری در دهان(معمولاً در جای دیگر) دیده شوند.

عامل ایجاد کننده آفت کوچک چیست؟
بدلیل شباهت این زخم ها به زخم های تبخالی و همچنین عود آنها سابقاً فکر می کردند که ممکن است ویروسی باشند. با نمونه برداری از این زخم ها و دیدن نوع ال فرم استرپتوکوک، احتمال میکروبی بودن، آن بالا گرفت ولی مشاهده گردید که این میکروبها در مخاط سالم و دیگر زخم های دهان نیز دیده می شوند. امروزه اعتقاد بر این است که آفت جزء بیماریهای سیستم ایمنی است. در بیماریهای سیستم ایمنی شناخت بافتهای آشنا از بیگانه مختل می گردد. درآفت سلولهای دفاعی بدن به قسمتی از مخاط دهان حمله ور شده و باعث زخمی شدن آن ناحیه می شوندکه گذرا بوده و خود بخود بهبود می یابد.

بعضی از بیماران بعد از مراجعه به دندانپزشک آفت می زنند. آیا میتوان با اطمینان گفت : “از وسایل غیر استریل استفاده شده است” ؟
خیر، همانطوری که گفته شد عامل ایجاد کننده آفت میکروب و ویروس نمی باشد. عوامل مستعد کننده ای برای ایجاد آفت وجود دارند که در ارتباط با دندانپزشکی می توان به استرس و تروما(فشار مختصر ناشی از کنار کشیدن گونه، لب و یا زبان توسط آینه و رول پنبه و حتی تماس مخاط با ابزار دندانپزشکی) اشاره نمود.

عوامل مستعد کننده آفت کدامند؟
در درجه اول استرس و هیجانات روحی می باشد. دیده شده که در دانش آموزان و دانشجویان به هنگام امتحانات ابتلای آفت بیشتر است و همچنین بسیاری از بیماران نیز از درمانهای دندانپزشکی، ترس و استرس دارند. بعد از ضربه و تروما که قبلاً ذکر گردید، اختلالات هورمونی نیز در بروز آفت نقش دارند. در خانم ها 5-3 روز مانده به قاعدگی، آفت بیشتر دیده می ِود و در زمان حاملگی معمولاً زخم های آفتی مشاهده نمی شوند. آفت در افراد حساس و آلرژیک نیز بیشتر دیده می شود. در افرادی که حاسیت به بعضی از مواد دارند ابتلای آفت بیشتر است.

بعضی از مواد غذایی مثل گردو، فندق، پسته، پنیر و بادنجان میزان شیوع آفت را بالا می برند. کمبود آهن و اسید فولیک و ویتامین B2 نیز از عوامل مستعد کننده می باشد.

درمان آفت چیست؟
آفت خودبخود التیام می یابد و معمولاً نیازی به درمان ندارد. درآفت اگر درمانی لازم شود معمولاً علامتی بوده و به دو منظور زیر خواهد بود:
1 – کاستن از درد و التهاب و استرس
2 – جلوگیری از اضافه شدن عفونت ثانویه به آن توصیه می گردد، افرادی که مرتباً و به تعداد زیاد آفت می زنند و یا آفت آنها بزرگ بوده و التیام در مدتی بسیار طولانی صورت می پذیرد، جهت شناسایی عامل و بیماریهای زمینه ای مستعد کننده تحت معاینات و آزمایشات کامل تری قرار گیرند

آفت عود کننده دهانی چیست؟
به طور کلی زخم‌های آفتی را به 4 گروه می‌توان تقسیم نمود:
1- زخم آفتی کوچک (minor) که شایع ترین نوع بوده و در حدود 80% از بیماران این نوع بروز می‌کند. در حقیقت این همان نوع آفت است که حالت عود کننده دارد و بحث ما بیشتر راجع به همین نوع خواهد بود.
2- زخم آفتی بزرگ (major) که کمتر از 10% از بیماران آفتی را تشکیل می‌دهد و اندازه ضایعات ممکن است به چند سانتیمتر هم برسد.
3- زخم آفتی تبخالی شکل (Herpetiform) که حدود 10% از بیماران را شامل می‌شود.
4- زخم‌های وابسته به سندرم‌ها که از جمله علایم سندرم بهجت یا سندرم رایتر هستند.
زخم آفتی کوچک (minor) شایعترین و شاید دردناک‌ترین بیماری مخاط دهان در انسان است که به صورت زخم‌های عود کننده، دردناک و غیر قابل پیشگیری ظاهر می‌شود. بر اساس مطالعات مختلف شیوع آن از 20 تا 50% جمعیت ذکر شده است که معمولا تظاهرات آن در سنین 10 تا 40 سالگی مشاهده می‌شود. جالب این که در تحقیقی شیوع این بیماری در شهر اصفهان، 1/21% و بالاترین میزان شیوع آن در سنین 30-25 سالگی گزارش شده است. این زخم در زنان و همچنین در افرادی که از نظر وضعیت اقتصادی- اجتماعی سطح بالاتری دارند به میزان بیشتری بروز می‌کند، تقریبا اکثر مبتلایان به آفت را افراد غیر سیگاری تشکیل می‌هند.
زخم‌های آفتی بیشتر در مخاط یا پوشش متحرک دهان خصوصا مخاط گونه، مخاط داخلی لب و مخاط زبان مشاهده می‌شود و در مخاط کام و لثه بروز آن کمتر اتفاق می‌افتد.
علل یا عوامل بیماری:
اتیولوژی آفت عود کننده دهانی، دقیقا مشخص نیست اما بعضی از عوامل مهم به عنوان علل زمینه ساز برای این بیماری معرفی شده‌اند.

این عوامل عبارتند از:
1- زمینه ارثی:
همانند بسیاری از بیماری ها، استعداد ژنتیکی و تاریخچه فامیلی مثبت در بروز این بیماری موثر است. تحقیقات نشان می‌دهد که فرزندان والدین غیر مبتلا به آفت تا 20% احتمال درگیری با ضایعات آفتی را دارند.
2- استرس:
به نظر می‌رسد استرس و فشارهای روحی حداقل به عنوان یک عامل زمینه ساز در بروز آفت موثر است. تحقیقات مختلف نشان می‌دهد که نسبت بروز آفت در افراد دارای مشکلات روحی نسبت به افراد سالم رابطه معنی داری دارد.
3- اختلالات ایمنولوژیکی:
هر چند برخی از محققین این بیماری را به عنوان یک بیماری اتوایمون ذکر کرده‌اند اما واقعیت این است که هنوز به درستی مشخص نیست تا چه میزان عوامل ایمنی بدن در بروز این زخم‌ها موثر هستند.
4- عوامل هورمونی:
بروز یا تشدید این بیماری در ایام قبل از قاعدگی و توقف یا کاهش آن در هنگام بارداری موجب شده است که عوامل تغییرات هورمونی خصوصا افزایش هورمون استروژن را در بروز ضایعات آفتی موثر بدانند.
5- کمبودهای تغذیه‌ای و نقایص خونی:
کمبود ویتامین B12، اسیدفولیک و آهن در 15- 5 درصد بیماران با آفت گزارش شده است که غالبا با برطرف نمودن کمبود آنها، می‌توان از شدت ضایعات کاست.
6- حساسیت‌های غذایی:
آلرژی به بعضی از مواد غذایی همچون فندق، گردو، شکلات، عسل، گوجه فرنگی، توت فرنگی، آدامس و بعضی از خمیر دندان‌ها اگر نه بعنوان یک علت اولیه ولی حداقل به عنوان یک عامل مستعد کننده می‌توان در بروز ضایعات آفتی موثر باشند.
7- سایر عوامل:
تروما، عوامل میکروبی، اختلالات گوارشی و سایر موارد مشابه نیز از جمله مواردی هستند که به عنوان زمینه ساز برای پیدایش آفت معرفی شده اند.

درمان:
اساسا باید گفت آفت هیچ گاه درمان قطعی ندارد واین شاید به نامشخص بودن علت واقعی بیماری است. البته با افزایش سن از دوره و شدت ضایعات کاسته می‌شود. به هر حال اغلب وقت پزشک یا دندانپزشک باید صرف اطمینان دادن به بیمار، مبنی بر اینکه یک طبیعت خودبخود محدود شونده‌ای دارد و درمان‌های موجود علامتی و تسکینی‌اند می‌شود.
اولین مرحله در درمان و کنترل آفت، بررسی ارتباط علایم با بیماری‌های سیستمیک می‌باشد که علایم چشمی، گوارشی، تناسلی و سابقه آلرژی بررسی می‌گردد. بعلاوه آزمایش خون جهت C.B.C، بررسی میزان آهن، اسیدفولیک و ویتامین B12 لازم است انجام گیرد. به هر حال تعداد زیادی از مبتلایان به آفت واقعا سالم هستند و هیچ گونه مشکل سیستمیک ندارند. بنابراین درمان شامل کنترل بیماری به صورت موضعی است، تا درد کاهش یافته، فانکشن عضو برقرار شود و شدت عود نیز کاهش یابد.

رایج‌ترین درمان‌هایی که در این خصوص توصیه می‌شود شامل موارد زیر هستند:
1- رعایت بهداشت دهان
2- استفاده از مواد محافظ موضعی(Orabase) حاوی استروئیدهای موضعی همچون تریامسینولون یا Flucinolone یا Clobetasol.
3- استفاده از آنتی بیوتیک موضعی همچون کلرهگزیدین، بنزیدآمین یا پرسیکا
4- استفاده از آنتی بیوتیک موضعی همچون کپسول‌های 250 میلی گرمی تتراسایکلین در cc5 سرم فیزیو لوژی حل شده و به صورت دهان شویه به کار می‌رود.
5- رفع کمبودهای ویتامینی و املاح سرمی همچون ویتامین B12 ، آهن و اسید فولیک و پرهیز از غذاهای آلرژی زا.
6- استفاده از داروهای بی حس کننده موضعی همچون لیدوکائین و یا دیفن هیدرامین
7- استفاده از داروهای گیاهی
به هر حال بعنوان کلام آخر باید گفت اگر چه آفت دهانی یک واژه آشنا و البته ناخوشایند است لیکن می‌توان با رعایت نکات بهداشتی و غذایی و همچنین پرهیز از هیجانات و فشارهای روانی دوره‌های این بیماری را کوتاه و شدت آن را کمتر نمود.