پزشک تو – سایت پزشکی

کم خونی در کودکان چیست -ظاهرا قرار است کم‌خونی بخشی از نگرانی‌های خانواده‌های ایرانی باشد. بخصوص این نگرانی وقتی پررنگ‌تر می‌شود که والدین ببینند کودک دلبندشان هر روز علاقه زیادی به خاک‌بازی، خوردن مهر نماز، قند، برفک یخچال، مواد نشاسته‌ای و گچ از خودش نشان می‌دهد.

اینجاست که پدر و مادرها باید بدانند کودکشان از یک نوع کم خونی شایع به نام کم خونی ناشی از فقر آهن در رنج است. اما این نوع کم خونی چیست و اصلا از کجا شروع می شود؟ در مورد کم خونی کودکان می توان گفت همان طور که علائم سایر بیماری ها ممکن است در سنین مختلف تفاوت داشته باشد، این قضیه در مورد نوع کم خونی هم صدق می کند.

همه چیز از نوزادی شروع می شود

«وقتی نوزادی به دنیا می آید، یک ذخیره آهن کافی برای شش ماه اول زندگی دارد. غیر از آن اگر منابع آهن کافی دریافت نکند، دچار کم خونی ناشی از فقر آهن خواهد شد.»

دکتر حسن ابوالقاسمی، فوق تخصص خون و سرطان کودکان در گفت وگو با جام جم به این عبارات اشاره می کند. در عین حال که به عقیده او آهن موجود در شیر به اندازه ای نیست که بتواند بعد از شش ماهگی کفاف نیاز بدن شیرخوار را بدهد.

علاوه بر این می دانیم که آهن ناشی از شیر مادر بخوبی جذب می شود. یعنی بالای 50 درصد آن جذب بدن نوزاد می شود ولی باز هم مقدار آن کافی نیست. بنابراین کودک از شش ماهگی به بعد نیاز به آهن کمکی به صورت قطره آهن و استفاده از غذاهای حاوی آهن مثل سوپ و امثال آن دارد.

البته ناگفته نماند که به عقیده دکتر ابوالقاسمی، بچه هایی که از شش ماهگی به بعد از قطره آهن استفاده نمی کنند، تا دو یا سه سالگی دچار کم خونی و فقر آهن خواهند شد یا اگر کودکی به دلایلی از شیر مادر محروم است و شیر پاستوریزه استفاده می کند، به دلیل این که این شیر آهنش جذب خوبی ندارد، خیلی زودتر دچار فقر آهن می شود بنابراین باید دقت کنیم این بچه ها آهن کمکی دریافت کنند.

کودکان نارس، گروه های پرخطرتر

اما گروه دیگری از کودکان در معرض خطر، بچه های نارس هستند. این کودکان مثل کودکانی که بموقع به دنیا می آیند، ذخیره آهن کافی ندارند.

برای همین دکتر ابوالقاسمی معتقد است که این کودکان زودتر از کودکان طبیعی نیاز به آهن کمکی دارند و از شش هفتگی باید قطره آهن به آنها داد. بخصوص اگر این نوزاد در بیمارستان مانده باشد تا وزنش به حد قابل ترخیص برسد یا این که دچار عفونت شده باشد، خونگیری های زیادی از او خواهد شد و همین باعث می شود که منابع آهن ناچیزش را از دست بدهد و در مدت کوتاهی بعد از ترخیص دچار کم خونی ناشی از فقر آهن شود. پس این کودکان به محض وزن گیری باید آهن خوراکی بخورند.

خوش اندام های کم خون!

علاوه بر این، شروع نوجوانی نیز آغاز کم خونی است. به گفته فوق تخصص خون و سرطان کودکان، پسرها بعد از بلوغ و دخترها قبل از بلوغ دچار یک رشد ناگهانی می شوند. این رشد سریع باعث می شود چنانچه به رژیم آنها توجه نشود، از منابع غنی آهن محروم شوند، بخصوص نوجوانانی که طالب اندام زیبا و رژیم های مختلف هستند، بیشتر در معرض فقر آهن قرار دارند.

چرا فقر آهن مهم است؟

اما علت اهمیت فقر آهن این است که علاوه بر این که فرد را دچار کم خونی می کند، احتمال دارد روی خلق و خوی کودکان و حافظه آنها تاثیر منفی بگذارد و در آنها اختلالات شناختی ایجاد کند. با وجود این، سوالی که مطرح می شود این است که کم خونی مادر به جنین نیز قابل انتقال است؟

مادران کم خون و کودکان کم خون تر!

ساز و کار خونسازی در جنین معمولا خیلی زود شروع می شود و جنین یک گردش خون مستقل از مادر دارد اما به عقیده دکتر ابوالقاسمی در کم خونی های خفیف مادر، جنین معمولا دچار مشکل نمی شود و از منابع مادر استفاده می کند ولی اگر کم خونی در مادر شدید باشد، تاثیر خود را به شکل کم خونی شدید روی جنین خواهد گذاشت.

علاوه بر این گاهی اوقات خونریزی جنین به مادر اتفاق می افتد، یعنی بخشی از خون جنین هنگام کنده شدن جفت، دفع شود و هنگامی که نوزاد به دنیا می آید، عملا بخشی از خونش را از دست داده که آهن نیز همراه آن است.

تالاسمی مینور، بعد از فقر آهن

یکی از انواع دیگر شایع کم خونی در کودکان، کم خونی های ارثی (تالاسمی) است. بخصوص که کشور ما در کمربند تالاسمی دنیا قرار دارد و انواع و اقسام اختلالات هموگلوبین که در حقیقت ماده اصلی خون است، در آن دیده شده است.

به گفته دکتر ابوالقاسمی، شیوع ژن معیوب تالاسمی که خونسازی را مختل می کند، تا حد 15 درصد هم می رسد. البته این کم خونی های خفیف با روند عادی زندگی منافاتی ندارد ولی همیشه کودکان مبتلا از رنگ پریدگی و کم خونی مزمن رنج می برند.

کم خونی با نقاب بیماری های دیگر

این دو نوع کم خونی تالاسمی مینور و فقر آهن شایع ترین کم خونی ها در بین کودکان است. از این دو نوع که بگذریم، کم خونی می تواند به عنوان یک علامت از بسیاری از بیماری ها در کودکان بروز کند.

فوق تخصص خون و سرطان کودکان در این باره می گوید: کودکی که عفونت مزمن دارد، ممکن است دچار کم خونی باشد.

این قضیه در مورد کودکی که از بیماری خونی رنج می برد، هم صدق می کند. بسیاری از بیماری های اعضای دیگر بدن هم وقتی مزمن می شود، به شکل کم خونی خود را نشان خواهد داد.

کم خونی هم به ارث می رسد

اما گونه های دیگری از کم خونی ها هم ارثی است و از والدین به ارث می رسد. به اینها کم خونی های همولیتیک یا کم خونی ناشی از همولیز می گویند.

دکتر ابوالقاسمی می گوید: همولیز یعنی خون به دلایلی لیز شده و از بین می رود. سیر این بیماری از یک کم خونی خفیف گرفته تا کم خونی های شدیدی که کودک نیاز به تزریق خون داشته باشد، متفاوت است. همین آنمی های همولیتیک می تواند به شکل حاد یا مزمن باشد.

شکل حاد آن به صورت بیماری فاویسم خود را نشان می دهد. در شکل مزمن بیماری خون بیمار لیز می شود که باید بناچار از داروهای سرکوب کننده ایمنی برای آنها استفاده کرد.

برخی اوقات بیماری های خطرناکی مثل سرطان خون هم هست که به شکل کم خونی بروز می کند البته علائم دیگری هم مثل کمبود پلاکت که کودکان دچار کبودی می شوند یا تب، دردهای استخوانی، کاهش وزن، بی اشتهایی و بزرگی غدد لنفاوی طحال و کبد به همراه کم خونی وجود دارد. که تمام اینها با آزمایش های خون قابل اثبات است.

کم خونی علاج دارد

به طور کلی هر نوع کم خونی در کودکان را نباید به صورت یک بیماری خطرناک جلوه دهیم، چون به گفته دکتر ابوالقاسمی بسیاری از کم خونی ها یا مهم نیست یا قابل علاج است و فقط درصد کمی از آنها احتیاج به درمان اساسی دارد.

ویتامینهایی که کودکان نیاز دارند -در این نوشته قصد داریم ویتامین ها و مواد مغذی مورد نیاز کودکان رو به شما معرفی کنیم و همچنین یاد بدیم که چطور این ویتامین ها رو از منابع طبیعی برای فرزند دلبندتان تامین کنید

ویتامین A

چرا کودکان به آن نیاز دارند:

کودکان برای داشتن بینایی خوب بخصوص در شب ها و تشخیص رنگ ها به این ویتامین نیاز دارند. این ویتامین همچنین سیستم ایمنی بدن آنها را قوی می کند.

در کجا یافت می شود:

بشقاب کودکتان را پر از هویج و سایر میوه ها و سبزیجات زردرنگ (مانند گرمک و سیب زمینی شیرین کنید) و همچنین لیوانهایشان را پر از شیر غنی شده با ویتامین نمایید.

ویتامین های گروه B

چرا کودکان به آنها نیاز دارند:

کودکان به ویتامین های گروه بی (ب کمپلکس) که شامل، تیامین، ریبوفلاوین، نیاسین، فولیت، پانتتونیک اسید، ب6، ب12 و بیوتین هستند، برای تولید و استفاده انرژی نیاز دارند. بدون ویتامین بی کافی کودکان دچار کم خونی می شوند.

درکجا یافت می شود:

شما می توانید ویتامین های گروه ب را تقریبا در هر غذایی پیدا کنید. غلات کامل، ماهی، مرغ، گوشت، سبزیجات و لبنیات سرشار از ویتامین ب هستند.

ویتامین C

چرا کودکان به آن نیاز دارند:

روزانه یک وعده ویتامین C به کودکان برای جلوگیری از عطسه و آبریزش بینی و مبارزه بدنشان با عفونت کمک می کند. همچنین ویتامین ث برای درمان سریعتر خراشیدگی ها مفید است.

در کجا یافت می شوند:

بادادن یک لیوان آب پرتقال و یا بهتر از آن یک عدد پرتقال به کودکان می توانید نیاز آنها به ویتامین ث را تامین کنید. همچنین سایر میوه ها و سبزیجات مانند توت فرنگی، گوجه فرنگی، طالبی و فلفل قرمز شیرین هم سرشار از این ویتامین هستند.

ویتامین D

چرا کودکان به آن نیاز دارند:

برای داشتن استخوان ها و دندان های محکم کودکان به ویتامین د نیاز دارند. ویتامین د به جذب کلسیم مورد نیاز برای ساخت استخوان توسط بدن کمک می کند.

درکجا یافت می شود:

زمانیکه آفتاب به پوست می تابد پوست شروع به ساختن ویتامین د می کند، اما چون برای دریافت این ویتامین D باید در معرض اشعه خورشید قرار بگیرید می تواند خطر سرطان پوست را افزایش دهد بهتر است به میزان کمی از آن استفاده کنید و برای تامین بقیه ویتامین د مورد نیاز کودکتان از منابع جایگزینی مانند، شیر غنی شده، حبوبات، ماهی تن یا تخم مرغ استفاده کنید.

کلسیم

چرا کودکان به آن نیاز دارند:

برای داشتن استخوان ها و دندان های محکم کودکان به کلسیم نیاز دارند. مصرف کم آن می تواند خطر ابتلا به بیماریهای استخوانی را در بزرگسالی آنها تشدید کند.

درکجا یافت می شوند:

لبنیات بهترین مکان برای یافتن کلسیم هستند. مصرف روزانه شیر کم چرب و ماست می تواند به سلامت استخوان کودک شما کمک کند.

کولین

چرا کودکان به آن نیاز دارند:

هرچند کولین یک ویتامین نیست اما ماده مغذی مهمی می باشد. سلول ها برای شکل گرفتن و سیستم اعصاب برای انتقال پیغام های عصبی به آن نیاز دارند.

در کجا یافت می شود:

کولین در بدن تولید نمی شود پس برای دریافت آن نیاز به خوردن غذاهای شامل کولین مانند تخم مرغ، ماهی، گوشت گوساله، مرغ و بروکلی میباشد.

آهن

چرا کودکان به آن نیاز دارند:

آهن به پمپاژ خون در بدن کمک می کند. آهن در بخشی از سلول های قرمز خون که اکسیژن را در بدن حمل می کند قرار دارند.

کجا یافت می شوند:

گوشت یکی از منابع غنی آهن ست از سایر غذاهای سرشار از آهن، می توان به حبوبات، سبزیجات تیره رنگ و غلات غنی شده با آهن اشاره کرد.

منیزیم

چرا کودکان به آن نیاز دارند:

منیزیم یکی از بلاک های ساخت سلول را تشکیل می دهد و همچنین در تولید انرژی استفاده می شود. رژیم غذایی سرشار از منیزیم می تواند در بزرگسالی کودکتان قلبی قوی به او بدهد.

درکجا یافت می شود:

غلات سبوس دار، برنج قهوه ای، حبوبات و آجیل همه منابعی سرشار از منیزیم هستند.

پتاسیم

چرا کودکان به آن نیاز دارند:

تقریبا تمام سلول ها و اعضای بدن برای عملکرد صحیح به آن نیاز دارند. پتاسیم همچنین برای فشارخون ، حفظ ضربان قلب و عملکرد ماهیچه های کودکان مورد نیاز است.

در کجا یافت می شود:

موز سرشار از پتاسیم می باشد، همچنین شما می توانید پتاسیم را در سیب زمینی شیرین، لوبیا سفید، شیر و ماست کم چرب بیابید.

روی

چرا کودکان به آن نیاز دارند:

بدن برای رشد به روی نیاز دارد، همچنین روی ممکن است بتواند با قوی کردن سیستم ایمنی بدن کودکان جلوی سرماخوردن آنها را بگیرد.

درکجا یافت می شود:

مرغ، حبوبات و سرلاک های غنی شده صبحانه سرشار از روی هستند.

فوائد خوردن صبحانه در کودکان -ثابت شده است دانش‌آموزانی که صبحانه کامل می‌خورند، تمرکز و انرژی بیشتری دارند. اغلب این دانش‌آموزان قدرت یادگیری خوبی دارند و نمرات بهتری هم کسب می‌کنند. صبحانه یک وعده غذای اصلی و مهم برای دانش‌آموزان و حتی بزرگسالان محسوب می‌شود.

متاسفانه همه دانش آموزان عادت به خوردن صبحانه کامل ندارند و والدین به ناچار تنقلات رنگارنگی را تهیه می کنند و در کیف آنها می گذارند. تنقلات نه تنها مواد مورد نیاز بدن کودک را تامین نمی کند بلکه در دراز مدت اثرات سوءجسمی، رشدی و ذهنی برجای می گذارد، اما بهترین صبحانه و میان وعده بخصوص برای دانش آموزانی که باید در نوبت صبح به مدرسه بروند، چیست؟ دکتر محمد هاشمی، متخصص تغذیه و رژیم درمانی و دبیر انجمن پیشگیری و درمان چاقی ایران در این باره توضیح می دهد.

خوردن صبحانه به چه دلیل حائز اهمیت است؟

بچه ها باید در طول ساعات درس، سطح قند خونی مناسبی داشته باشند. صبحانه خوب می تواند بر کاهش خستگی آنها سر کلاس و افزایش گیرایی و تمرکز آنها تاثیرگذار باشد.

ویژگی های یک وعده صبحانه خوب برای دانش آموز چیست؟

صبحانه باید دو ویژگی داشته باشد؛ یکی این که مقدار انرژی کافی در آن لحاظ شود و دوم این که انرژی طوری به بدن آنها برسد که در طول ساعات بعدی، قند خونشان در سطح پایدار و ثابتی باقی بماند.

برای به دست آوردن این انرژی چه باید کرد؟

توصیه می شود حتما در صبحانه آنها غلات گنجانده شود. برای مثال وجود نان بخصوص از نوع سبوس دار یکی از بهترین گزینه ها برای صبحانه بچه هاست. علاوه براین کودکان و نوجوانان در سنین رشد هستند و باید در وعده های مختلف غذایی شان از پروتئین استفاده کنند.

پنیر هم می تواند سهمی از پروتئین مورد نیاز بدن آنها را در وعده صبحانه تامین کند. در کنار آن مصرف دانه هایی مثل مغز گردو قادر خواهد بود تا بخش دیگری از مایحتاج بدنی بچه ها نظیر اسیدهای چرب ضروری و سهمی از انرژی آنها را تامین کند و سطح ثابتی از قند خون برای آنها در پی داشته باشد.

تخم مرغ نیز به عنوان منبع غنی از پروتئین و چربی جزو خوراکی هایی است که توصیه می شود در جیره غذایی همه افراد گنجانده شود. کودکان نسبت به بزرگسالان نیازهای تغذیه ای متفاوتی دارند به همین دلیل توصیه می شود سه تا چهار بار درهفته روزانه یک عدد تخم مرغ مصرف کنند.

متاسفانه دیده می شود کودکان علاقه ای به خوردن این مواد غذایی مفید ندارند و بیشتر ترجیح می دهند با تنقلاتی مانند کیک و شکلات گرسنگی خود را برطرف کنند. در این موارد چه باید کرد؟

این مشکل متاسفانه به دوران کودکی فرزندانمان برمی گردد. ذائقه انسان ها از همان دوران کودکی و شروع تغذیه کمکی شکل می گیرد. پدران و مادران باید از همان زمان ذائقه فرزندان خود را به خوراکی های سالم عادت دهند زیرا تغییر ذائقه در سال های بعد بسیار دشوار خواهد بود. هرچند برای تغییر ذائقه در سنین نوجوانی نیز می توان از برخی تکنیک های رفتاری خاص متخصصان علوم رفتاری استفاده کرد. به هرحال گنجاندن خوراکی های کم شیرین در صبحانه بچه ها و کم کردن تدریجی مصرف قند و شکر می تواند به این اصلاح کمک کند. به این ترتیب بچه ها آرام آرام به خوردن مواد سالم به جای کیک و شیرینی عادت می کنند. مصرف مواد شیرین نه تنها انرژی مورد نیاز آنها را برای ساعات بعدی در طول مدرسه تامین نمی کند، بلکه ذائقه آنها را نیز به غذاهای ناسالم عادت می دهد و زمینه ساز مشکلات اضافه وزن و چاقی در آینده می شود.

والدین باید چه میان وعده هایی برای کودکانشان در نظر بگیرند؟

بهتر است بچه ها میان وعده را از منزل ببرند تا این که از بوفه مدارس خوراکی های ناسالم تهیه کنند. کودکان را باید بشدت از خوردن چیپس، پفک و خوراکی های پرچرب و شیرین برحذر داشت. اولیای مدارس وظیفه دارند بوفه ها را مدیریت و قوانین موجود در این ارتباط را اجرا کنند. خوشبختانه اداره بهداشت مدارس قوانین بسیار خوبی در این ارتباط وضع کرده که اجرای آن به عهده اولیای مدارس است. برای میان وعده بچه ها توصیه می شود از میوه ها، مغزها و نان و پنیر استفاده شود. این میان وعده از یک طرف گرسنگی بچه ها را در طول روز کاهش می دهد و از طرف دیگر به رشد آنها کمک می کند و باعث می شود فراگیری بهتری از درس داشته باشند. والدین باید دقت کنند کودک را به غذاهای پرچرب عادت ندهند.

آیا تغذیه دانش آموزان در روزهای امتحانی باید خاص باشد؟

خیر، صبحانه روزهای امتحان با صبحانه سایر روزها تفاوت چندانی ندارد. روزهای امتحان استرس افراد بیشتر است و توصیه می شود از همان الگوی غذایی استانداردی پیروی کنند که برای سایر روزها پیشنهاد می شود.

خوردن خوراکی های شیرین برخلاف تصور ممکن است باعث شود قند خون خیلی زود افت پیدا کند. افزایش ترشح انسولین به دنبال خوردن این خوراکی ها باعث افت قند خون طی ساعات امتحان و کاهش کارایی و بازدهی افراد می شود. بنابراین توصیه می شود در ایام امتحان بیشتر از مغز ها و مواد حاوی فیبر استفاده شود.