پزشک تو – سایت پزشکی

خشکی چشم چیست -براي حفظ و بقاي سلامت چشم ها، توليد و تخليه مداوم اشک اهميت بسزائي دارد. اشک چشم را مرطوب کرده، به ترميم زخم کمک مي کند و از چشم در برابر عفونت محافظت مي کند. در افرادي که مبتلا به خشکي چشم هستند، توليد اشک چشم کمتر است و يا اشک کيفيت مطلوبي ندارد و در نتيجه اشک قادر نيست سطح چشم را لغزنده، نرم و راحت نگه دارد.

لايه اشکي

اشکي که روي چشم را فرش مي کند از سه لايه تشکيل شده است: يک لايه خارجي (سطحي) يا لايه چربي ( ليپيدي) که از تبخير سريع اشک جلوگيري کرده و کمک مي کند تا اشک روي چشم بماند؛ يک لايه مياني (لايه آبکي) که قرنيه و ملتحمه را تغذيه مي کند؛ و يک لايه عمقي (لايه موسيني) که کمک مي کند تا لايه آبکي اشک در سطح چشم پخش شود و چشم مرطوب شود. زماني که ما پا به سن مي گذاريم، معمولا چشممان اشک کمتري توليد مي کند. از طرفي، در بعصي موارد چربي و موسيني که توسط چشم توليد مي شود، کيفيت پائيني دارد و اشک نمي تواند به اندازه کافي روي چشم بماند تا چشم را لغزنده و مرطوب نگهدارد.

توليد اشک

توليد اشک از دو منبع کاملا متفاوت انجام مي شود. يکي توليد و ترشح آهسته و مداوم اشک از غدد کوچک فرعي اشک که به آن ترشح پايه اشک مي گوئيم و مسئول نرم و مرطوب کردن سطح چشم است. راه ديگر، ترشح مقادير زياد اشک از غده اصلي اشک در پاسخ به تحرک شدن چشم که به آن ترشح رفلکسي مي گو ئيم؛ مثلا زماني که چيزي در چشم مي افتد و يا فرد گريه ميکند. ترشح اشک به روش دوم چون سريعا از چشم خارج مي شود، تأثيرچنداني در مرطوب کردن چشم ندارد. در کساني که خشکي چشم دارند، ترشح پايه اشک کاهش يافته است و ممکن است به علت خشکي چشم فرد دچار اشکريزش رفلکسي شود.

علائم خشکي چشم

معمولا علامت اصلي خشکي چشم احساس خراش يا شن ريزه در چشم شبيه افتادن جسم خارجي در چشم است. سايرعلائم مي تواند بصورت سوزن سوزن شدن يا سوزش چشم، اشکريزش شديد که بدنبال خشکي شديد چشم اتفاق مي افتد، و درد و قرمزي چشم باشد. گاهي اوقات افراد مبتلا به خشکي چشم احساس سنگيني پلک، يا تاري، تغيير و کاهش بينائي دارند اما از بين رفتن بينائي شايع نيست.

علل خشکي چشم

خشکي چشم در زنان بخصوص پس از يائسگي شايع تر است. با کمال تعجب در بعضي افراد مبتلا به خشکي چشم، اشکريزش وجود دارد. دليل آن اين است که در اين افراد چشم موسين و چربي کمتري ترشح مي کند. در نتيجه اشک قادر نخواهد بود که مدت زيادي در چشم باقي بماند تا چشم را مرطوب نگهدارد.

خشکي چشم ممکن است در آب و هواي خشک و همچنين بدليل استفاده از داروهاي آنتي هيستامين، ضد احتقان هاي بيني، آرامبخش و ضد افسردگي ايجاد شود. بنابراين بيماران بايد ليست داروهايي را که مصرف مي کنند به پزشک معالج اطلاع دهند زيرا ممکن است بعضي از اين داروها خشکي چشم را تشديد کنند.

افراد مبتلا به خشکي چشم، مستعد عوارض جانبي قطره هاي چشمي هستند. به عنوان مثال ماده نگهدارنده در قطره هاي اشک مصنوعي نيز مي تواند چشم را تحريک کند. به همين علت، گاهي اوقات لازم است که از قطره هاي اشک مصنوعي فاقد ماده نگهدارنده اسستفاده کنيم.
افرادي که مبتلا به بيماري هاي بافت همبند نظير روماتيسم مفصلي هستند، ممکن است دچار خشکي چشم شوند. ذکر اين نکته حائز اهميت است که گاهي اوقات خشکي چشم علامتي از “سندروم شوگرن” است.

سندروم شوگرن بيماريي است که غدد مرطوب کننده نظير غدد اشکي و بزاقي را درگير مي کند لذا دهان فرد نيز خشک است. با معاينه فيزيکي کامل ممکن است بتوانيم بيماري زمينه اي را تشخيص دهيم.

درمان خشکي چشم

درمان هاي جديد خشکي چشم

استفاده از داروهاي افزايش دهنده توليد و ترشح اشک نيز در سال هاي اخير مطرح شده است. قطره چشمي سايکلوسپورين Cyclosporine eye drops ، در خشکي چشم ناشي از بيماري هاي بافت همبند نظير سندروم شوگرن و روماتيسم مفصلي موثر است که بزودي وارد بازار خواهد شد.
بر اساس گزارشات علمي پيلوکارپين خوراکي Pilocarpine یا Oral Salagan باعث افزايش ترشحات بدن و ترشح اشک مي شود.

دارو ديگري بنام HydroEye™ که ترکيبي از اسيد هاي چرب امگا – 6 ، موسين، و کوفاکتورهاي مغذي است که علت اصلي خشکي چشم را درمان مي کند. اين ترکيب قدرتمند و مفيد از خشکي چشم و تحليل غدد اشکي جلوگيري مي کند و باعث ترشح مناسب اشک و بهبود ساختمان و عملکرد غدد اشکي ، سلول هاي گابلت ملتحمه و توليد موسين مي شود.

قطره های چشمی Artelac و Aquaiss دو قطره چشمی یک بار مصرفی هستند که در چند ماه اخیروارد بازار داروئی ایران شده و فاقد ماده نگه دارنده می باشند؛ در عین حال که خشکی چشم را درمان می کنند، باعث حساسیت چشم نمی شوند.

اطلاعاتی درباره قوز قرنیه یا کراتوکونوس Keratoconus  –

قوز قرنيه يك پديده غير التهابي است كه معمولا قرنيه هر دو چشم را گرفتار مي كند.در اين بيماري قرنيه نازك شده و حالت مخروطي پيدا مي كند. نازك شدن و تغيير حالت قرنيه از كروي به مخروطي منجر به ايجاد نزديك بيني – آستيگماتيسم نامنظم و در نتيجه كاهش ديد مي شود قوز قرنيه بيماري پيشرونده اي است كه معمولا در دوران بلوغ ظهور پيدا مي كند و تا دهه سوم و چهارم پيشرفت كرده بعدا متوقف مي شود. اين بيماري ابتدا در يك چشم شروع مي شود ولي معمولا بعد از مدتي چشم ديگر هم گرفتار مي شود هر چند شدت آن در يك چشم با چشم ديگر متفاوت است.

قوز قرنيه بيماري نسبتا شايعي است كه در تمام نژادها و در هر دو جنس ديده مي شود.
سابقه خانوادگي در 6 تا 10 درصد مبتلايان وجود دارد.

علل قوز قرنیه

با وجود تحقيقات زياد، علت قوز قرنيه هنوز شناخته نشده است هر چند اين بيماري ارثي نيست اما ماليدن محكم چشم گر چه علت قوز قرنيه نمي باشد ولي در روند ايجاد آن بي تاثير نيست، به همين دليل به بيماران مبتلا به قوز قرنيه توصيه مي شود كه از ماليدن چشم هاي خود بپرهيزند.

علایم قوز قرنیه

علايم باليني قوز قرنيه بسته به شدت بيماري متفاوت است. همانطوريكه ذكر شد اين بيماري به علت نزديك بيني و آستيگماتيسمی كه ايجاد مي كند باعث كاهش ديد مي شود و در نتيجه فرد مبتلا به علت كاهش ديد به چشم پزشك مراجعه مي كند . در مراحل اوليه ديد با عينك بهتر مي شود اما به علت آستيگماتيسم نامنظم ديد كامل (10/10) نمي شود. در اين موارد انجام توپوگرافي ، ارب اسکن ، پنتاکم ، گالیله یا سایر روش های تصویر برداری تشخيص را قطعي مي كند.
درمان

برای برنامه ریزی درمانی هر بیمار باید تحت بررسی و معاینه کامل چشم پزشکی و تصویر برداری از قرنیه قرار گیرد. به طور كلي درمان قوز قرنيه یا کراتوکونوس بسته به شدت بیماری و شرایط عمومی در هر چشم اختصاصی خواهد بود و از طریق یک روش یا ترکیبی از روش های ذیل میسر خواهد بود:

۱- استفاده از عینک : در مراحل اوليه بيماري، تجويز عينك توسط چشم پزشك تا حد زيادي باعث اصلاح ديد مي شود البته بايد توجه داشت بيماري ماهيت پيشرونده دارد در نتيجه نمره عينك تجويز شده تغيير خواهد كرد.

۲- تجویز لنز تماسی : با پيشرفت بيماري و افزايش نزديك بيني و آستيگماتيسم نامنظم مرحله اي فرا مي رسد كه ديگر با عينك نمي توان ديد را اصلاح كرد و براي اصلاح ديد بايد از لنزهاي تماسي سخت
(Hard Contact Lens) استفاده كرد.

۳- استفاده از اشعه ماوراء بنفش یا کراس لینکینگ (Collagen Cross-Linking یا CCL یا CXL) : یک مشکل اساسی در تشخیص قوز قرنیه آن است که در مراحل ابتدایی، بیماری حالت نهفته دارد و مشکل چندانی ایجاد نمی‌کند، اما در طول زمان پیشرفت کرده و باعث بروز اختلال جدی در بینایی می‌گردد.

در مراحل اولیه بیماری، ممکن است تنها مشکل بیمار تغییر مداوم شماره عینک، دوبینی، هاله‌ بینی و یا حساسیت به نور باشد، اما با پیشرفت بیماری و تشدید نامنظمی قرنیه، به تدریج دید فرد متبلا بدتر و بدتر خواهد شد.این روش عمدتا برای جلوگیری از پیشرفت قوز قرنیه است؛ گر چه در بیش از 70% موارد بینایی باعینک و بدون عینک نیز بهتر می شود.

يكي از درمان هاي جديد كه در چند سال اخير مطرح شده پيوند متقاطع بين رشته هاي كلاژن قرنيه (Collagen Cross-Linking یا CXL) با استفاده از اشعه ماورابنفش و داروي ريبوفلاوين است. این روش جدید، تحولی در جلوگیری از پیشرفت قوز قرنیه و امید های نو بوجود آورده است.

کراس لینکینگ قرنیه چیست؟

در این روش رشته های کلازن قرنیه با کمک اشعه ماورابنفش و در حضور ریبوفلاوین با هم اتصال برقرار کرده و باعث استحکام قرنیه می شود.

چه افرادی داوطلب مناسبی برای عمل کراس لینک هستند؟ بهترین داوطلبان این روش عبارتند از:
بیمارانی که به تازگی برای آنها تشخیص کراتوکونوس داده شده
افراد جوان و میانسالی که بیماری آنها پیشرونده است
همچنین کسانیکه لنز تماسی روی چشمشان خوب فیت نمی شود.
بیمار باید تشخیص قطعی کراتوکونوس و مدارک مستند دال بر پیشرفت بیماری داشته باشد.
ضخامت قرنیه حداقل باید ۴۰۰ میکرون باشد.
بیمار باید حامله یا در دوران شیر دهی نباشد .

عمل چگونه انجام می شود؟

این عمل تحت بیحسی موضعی و با استفاده از قطره بی حسی انجام می شود. در اتاق عمل و تحت شرایط استریل بیمار بر روی تخت دراز می کشد. با گذاشتن وسیله مخصوصی پلکها باز نگه داشته می شوند. پس از برداشتن لايه سلول هاي سطحي (اپيتليوم) قرنیه، به مدت سی دقیقه (هر 3 دقیقه یک بار) قطره ريبوفلاوين1/. درصد در چشم ريخته ميشود و سپس طی مدت سي دقيقه بعدی در حالیکه هر 5 دقیقه یک بار قطره مذکور در چشم چکانده می شود، اشعه اولتراويوله (ماوراء بنفش) به قرنيه تابانده مي شود (در روشهای جدیدتر شدت تابش اشعه بیشتر و مدت زمان تابش به ۵ تا ۱۰ دقیقه کاهش یافته است). در پایان عمل لنز تماسی پانسمانی بر روی سطح قرنیه گذاشته و بیمار با چشم باز از تخت پایین می آید. قطره های آنتی بیوتیک، ضد التهاب ، اشک مصنوعی و ضد درد تجویز شده و بیمار مرخص می شود. اين كار باعث افزايش پيوندهاي متقاطع بين رشته هاي كلاژن قرنيه (مطابق شكل زير) و در نتيجه افزايش استحكام قرنيه ميشود.

برنامه زمانی ویزیت و معاینات پس از عمل چگونه است؟ روز پس از عمل بیمار از نظر نحوه ترمیم سطح قرنیه و احتمال عفونت بررسی می شود. روز سوم یا چهارم در صورت بهبود سطح قرنیه، لنز تماسی پانسمانی برداشته می شود. ویزیت های بعدی در فواصل یک ماه، سه ماه، شش ماه، یک سال و دو سال خواهد بود.

چه مدت پس از عمل فرد به کار و زندگی عادی برمی گردد؟ بیمار ۳ تا ۴ روز پس از عمل به سر کار برخواهد گشت. در این مدت باید مراقب باشید آب وارد چشمتان نشود. طی چند هفته اول پس اذ عمل بینایی ممکن است کمی تارتر از قبل اذ عمل باشد. می توان از شش هفته بعد استفاده از لنز تماسی را از سر گرفت.

آیا می توان هر دو چشم را در یک جلسه عمل کرد؟ بعضی از جراحان ترجیح می دهند در هر جلسه یک چشم را عمل کنند؛ اما می توان هر دو چشم را در یک جلسه نیز عمل کرد.

عوارض احتمالی این عمل چیست؟ احساس جسم خارجی، تحریک و آبریزش در روز اول عمل شایع است. درد و ناراحتی در ۲۴ ساعت اول با مسکن کنترل می شود. خشکی چشم گاها ممکن است تا چند ماه پس اذ عمل نیاز به قطره های اشک مصنوعی داشته باشد.

نتایج عمل کراس لینک چگونه است؟

در بررسي هاي سه تا پنج ساله ديده شده كه پيشرفت بيماري تقريبا در 100% موارد متوقف شده ودر نيمي از موارد قرنيه اندكي مسطح تر شده ويا بيماري كمي (حدود 2.87 ديوپتر) بهبود يافته است. و بينائي اصلاح شده 1.4 خط بهتر شده است. این روش باعث می شود پیوند قرنیه نیاز نباشد و یا به تاخیر بیفتد. در این روش که در حال حاضر جدیدترین روش درمان قوز قرنیه است، بر خلاف سایر روش های درمانی؛ در اکثر موارد نه تنها از پیشرفت بیماری جلوگیری می شود؛بلکه بینایی فرد با و بدون عینک بهبود یافته و میزان آستیگماتیسم، کاهش قابل ملاحظه ای خواهد داشت.

۴- کارگذاری رینگهای داخل قرنیه ای : يكي ديگر از درمانهاي جراحي , كه براي قوز قرنيه وجود دارد، استفاده از حلقه هاي داخل قرنيه مي باشد كه اين نوع از درمان در بعضي از قوزهاي خفيف تا متوسط كه كنتاكت لنز را نمي توانند تحمل كنند، كاربرد دارد.

اين حلقه ها با كاهش ميزان آستيگماتيسم نامنظم به بهبود بينايي كمك مي كنند. اما بايد دانست كه ميزان موفقيت در حلقه هاي داخل قرنيه بسيار متغير و از فردي به فرد ديگر متفاوت خواهد بود و در صورت عدم موفقيت درماني، نهايتا بيمار نياز به پيوند قرنيه خواهد داشت. نتايج عمل در بيماران كراتوكونوس (قوز قرنيه) متفاوت است.

در اين بيماران قرار دادن رينگ به طور متوسط باعث بهبود دو خط ديد در نيمي از بيماران مي گردد اگر چه ممكن است بعضي بيماران بهبودي چشمگيرتري داشته باشند. در واقع در بيماران قوز قرنيه اين عمل باعث مي شود بيماري كه قبل از عمل با عينك ديد خوبي نداشته است پس از قرار دادن رينگ به دليل كاهش نامنظمي هاي قرنيه با عينك جديد ديد بهتري نسبت به قبل از عمل داشته باشد. در هر بيمار نيز قابل انجام نيست .

MYORING حلقه ای کامل از جنس پلي متيل متاکريلات است که در درون استروما ي قرنيه ازطريق يک برش تونلي کوچک قرار مي گيرد. میورینگ در حال حاضر در محدوده قطر 5 تا 8 میلی متری و در ضخامتهای 200 تا 400 میکرون و با فواصل 20 میکرون موجود است که هر چه ضخامت بیشتر و یا قطر رینگ کمتر باشد، اثر اصلاحی بیشتری خواهد داشت. پهنای بدنه حلقوی 5/. میلیمتر است. سطح قدامی محدب و سطح خلفی مقعر و با شعاع انحنای 8 میلی متر است. این شکل و ابعاد خاص به آن احازه خم شدن را می دهد تا بتوان انرا از طریق شکاف کوچکی در قرنیه کار گذاشت.

عمل کارگذاری انرا می توان با کمک دستگاه مخصوص کارگذاری میورینگ CISIS یا به کمک برش با لیزر فمتوسکند انجام داد. به نظر می رسد که میورینگ پتانسیل بیشتری برای اصلاح نزدیک بینی و استیگماتیسم نسبت به قطعات داخل قرنیه ای INTACS داشته باشد.همچنین برای اصلاح نزدیک بینی های شماره بالا نیز مفید است. اینجانب تاکنون تعداد زیادی از بیماران قوز قرنیه ای را با این روش و با کمک لیزر فمتوسکند درمان کرده ام و بیماران از نتایج بسیارراضی بوده اند.

۵- کرافلکس : جدید ترین روش درمانی قوز قرنیه و نزدیک بینی کرافلکسkeraflex است که مکانیزمی شبیه تاثیر رینگ دارد که در اروپا در دست تحقیق است. در این روش نیازی به برش یا برداشت بافت از قرنیه نیست و با استفاده از یک پالس میکرو ویو با انرژی کم که کمتر از یک ثانیه طول می کشد، قرنیه تغییر شکل داده می شود.

با استفاده از شیلد دی-الکتریک ساطع کننده میکر-ویو که در تماس با سطح قرنیه قرار میگیرد، انرژی به قرنیه تابانده می شود. از طریق جفتگری خازنی (capacitive coupling) درجه حرارت منطقه انتخاب شده ای از بستر (استرومای) قرنیه تا 65 درجه سلسیوس بالا رفته و باعث چروک لایه های کلاژن به شکل دونات در ناحیه 150 میکرونی سطح بستر قرنیه می شود.با استفاده ار روش خاصی لایه های سطحی تر قرنیه خنک شده و از اثر حرارتی میکرو-ویو مصون می مانند.

تغییر شکل ایجاد شده با کرافلکس باعت مسطح شدن سطح قرنیه (بدون کاهش بیومکانیک قرنیه) و در نتیجه بهبود قوز قرنیه و اصلاح نزدیک بینی می شود. برای افزایش ثبات قرنیه با کرافلکس در این منطقه نیز کراس لینکینگ انجام می شود.نتایج اولیه تشویق کننده بوده و امید می رود که بتوان درصد قابل توجهی از بیماران را که ممکن است نیاز به پیوند قرنیه پیدا کنند، با این روش درمان شوند. در این روش همچنین علاوه بر بهتر شدن بینایی، تحمل لنز تماسی راحت تر شده و با عینک بینایی بهتر می شود.

۶- کارگذاری لنزهای دايمی داخل چشمی: در بيماران مبتلا به قوز قرنیه که عمدتا نزدیک بینی شدید دارند و آستیگماتیسم زیادی ندارند، مي توان بدون خارج کردن لنز طبيعي چشم، با کار گذاشتن لنز داخل چشمي مخصوصي در داخل چشم عيب انکسار را اصلاح کرد. با اين عمل چون عدسي طبيعي چشم دست نخورده باقي مي ماند، قدرت تطابق چشم حفظ شده و افرادي که به سن پيرچشمي نرسيده باشند، علاوه بر ديد خوب دور، ديد نزديک خوبي نيز خواهند داشت. در اين عمل از طريق ايجاد برش بسيار کوچکي در محيط قرنيه، لنز ظريفي در جلوي لنز طبيعي چشم کار گذاشته مي شود تا عیب انکسار ناشی از قوز قرنیه را اصلاح کند.
اين لنزها انواع مختلف دارند. عده اي از آن ها در اتاق قدامي چشم (پشت قرنيه و جلوي عنبيه قسمت رنگي چشم) قرار مي گيرند و عده اي از آن ها در اتاق خلفي چشم (بر روي عدسي بيمار و در پشت عنبيه).

اين لنزها به صورت دائمي داخل چشم قرار داده مي شوند ولي در هر زماني مي توان با عمل جراحي آنها را برداشت. هر كدام از اين انواع معايب و مزاياي خاص خود را دارند. لنزی که بهتر است، نوع تاشو يا انعطاف پذير اين لنزهاست(Artiflex & Veriflex) که براي اصلاح نزديک بيني شديد استفاده مي شود. در موارد آستیگماتیسم زیاد از نوع توریک این لنزها استفاده می شود، مزيت اين لنز ،اين است که در حالت تا شده وارد چشم مي شود و سپس در داخل چشم باز شده و کار گذاشته مي شود؛ لذا مي توان از برش کوچکتري آنرا کار گذاشت و در نتيجه آستيگماتيسم ناشي از برش عمل کمتر است.

اين عمل عوارض بالقوه احتمالي مهمي نظير عفونت (اندوفتالميت) و کاهش سلولهاي اندوتليوم قرنيه دارد اما در در حال حاضر در اکثر کشورهاي جهان من جمله اروپا و امريکاي جنوبي با موفقيت زياد استفاده مي شود.تعداد زيادي از بيماران اينجانب که شرايط اين عمل را داشته اند با موفقيت در کلنيک هاي ونک و نگاه توسط اينجانب تحت عمل جراحي قرار گرفته اند.

۷- پیوند قرنیه: در صورت پيشرفت بيشتر بيماري مرحله اي فرا مي رسد كه ديگر استفاده از لنزهاي تماسي قطعات رينگ داخل قرنيه هم باعث افزايش ديد نمي شود و در اثر كدورت قرنيه , استفاده از لنزهاي تماسي ممكن نيست و عدم تحمل نسبت به لنز تماسي پيدا مي شود. در اين مرحله بايد از پيوند قرنيه كمك گرفته شود.

آيا قوز قرنيه باعث کوري مي شود ؟

خوشبختانه اين بيماري كور كننده نيست ولي يكي از علل شايع پيوند قرنيه است فرد مبتلا به قوز قرنيه و يا بستگان وي نبايد نگران باشند زيرا بيماري بي خطر است و عمل پيوند قرنيه نتايج موفقيت آميزي دارد.

آيا قوز قرنيه با ليزر درمان مي شود؟

تا کنون عنوان می شد که در بيماراني كه قوز قرنيه دارند به هيچ وجه نبايد اعمال جراحي ليزري مانند ليزيك – لازك يا PRK انجام داد؛ زيرا باعث بدتر شدن بيماري مي شد. اما با ظهور روش (Collagen Cross-Linking یا CXL) می توان بصورت همزمان و یا در قدم بعدی عیب انکساری چشم (شماره چشم) را با لیزر (معمولاPRK) درمان کرد.

مقابله با خستگی چشم هنگام کار با کامپیوتر -خيره شدن به صفحه مانيتور تعداد دفعات پلک زدن را کاهش مي‌دهد و سبب سوزش چشم و در نتيجه منجر به خشکي چشم مي‌شود.
هر چه افراد بيشتر به صفحه مانيتور خيره شوند، کمتر پلک مي‌زنند و هر چه کمتر پلک بزنند دچار سوزش و آسيب چشم مي‌شوند و هر چه احساس خشکي در چشم زياد شود سوزش و اشک را به دنبال خواهد داشت.

به گفته محققان پلک زدن سبب تر شدن چشم مي‌شود و کارهايي که انسان را مجبور به کم‌کردن تعداد دفعات پلک زدن کند مانند کار با کامپيوتر و رانندگي و تماشاي تلويزيون سبب خشکي چشم مي‌شود.

امروزه كامپيوتر در همه جا، از خانه گرفته تا محل كار مورد استفاده قرار مي گيرد و متعاقبا اثراتي كه بر سيستم سلامت انسان مي گذارد، روز به روز محسوس تر مي گردد. مشكلات بينايي ناشي از كامپيوتر به طور كلي تحت سندرم بينايي كامپيوتر شناخته شده است. تعداد زيادي از كاربران كامپيوتر شكاياتي ناشي از كار من جمله؛ ناراحتي هاي چشمي، خستگي عضلاني، استرس و حتي اپي لپسي و جوش هاي صورت و ناراحتي هاي پوستي را بروز مي دهند كه در ذيل به برخي از عوامل موثر در خستگي چشم و راه كارهاي پيشگيري از آن مي پردازيم.

تعريف استنوپي:
استنوپي يا خستگي چشم، امروزه يك نوع گرفتاري و مشكل رايج در ميان كابران مي باشد. بروز اين مشكل ممكن است به علت عوامل مرتبط با وضعيت چشم و بينايي، فاكتورهاي وضعيتي، شخصيتي و مرتبط با محيط كار شامل: دما، رطوبت و جريان هواي داخل اطاق و يا بيماري هاي سيستمي باشد.

وضعيت چشم و بينايي:
از علل استنوپي، وضعيت خود چشم است. عيوب انكساري تصحيح نشده خصوصا آستيگماتيسم، پير چشمي، دور بيني كه به طور كامل تصحيح نشده، اختلالات ديد دو چشمي از عوامل ايجاد كننده استرس هاي بينايي ناشي از كار با كامپيوتر هستند.
لذا كليه كاربران بايد يك معاينه مقايسه اي قبل يا بلافاصله بعد از شروع كار و نيز بعد از آن داشته باشند. اين معاينه شامل آناليز دقيق عملكرد در چشم ها در فواصل مياني و نزديك كار باشد.

نوع كار:
نوع كار با كامپيوتر در بروز استنوپي نقش دارد. افرادي كه تايپ مي كنند نياز بيشتري دارند و بيشتر مستعد استنوپي هستند. اغلب اين افراد ترجيح مي دهند صفحات نوشتاري را از سمت راست ببينند تا از سمت چپ. چون ديد دو چشمي آنها در سمت راست بهتر است. مدت زماني كه كاربران در طول روز با كامپيوتر كار مي كنند نيز در بروز استنوپي موثر است. لذا بايد صفحه نگهدارنده متون در زير سطح چشم قرار گيرد.

براي اين منظور وقفه هاي كاري به صورت پي درپي براي كاهش استنوپي توصيه مي شود، خصوصا براي افرادي كه بدون هيچ مكثي در طول زمان كاري، با كامپيوتر كار مي كنند. كاربر بايد به ازاي هر دو ساعت كار با كامپيوتر 15 دقيقه استراحت و وقفه كاري داشته باشد و افرادي كه فشار كاري بالاتري دارند هر يك ساعت كار، 15 دقيقه استراحت نياز دارند.

عوامل فردي:
فاكتورهايي شبيه خستگي عمومي، بيماري، استفاده از دارو و مستعد بودن به ميگرن و ترس از نور (فتوفوبي) و فاكتورهاي سايكولوژيك مانند نگراني، عصبي بودن و ميزان رضايت شغلي با علايم خستگي چشم مرتبط مي باشند. البته سن و جنسيت در بروز علايم استنوپي موثر است. كاربران مسن تر و زنان، بيشتر در معرض استنوپي هستند.

عوامل محيطي مرتبط با خود كامپيوتر:
عوامل محيطي شامل مسائل مختلفي است كه از آن جمله مي توان به كيفيت و نوع كامپيوتر به كار گرفته شده، رنگ حروف و زمينه تصوير و متناسب بودن ارتفاع كامپيوتر و صفحه كليد با اندام فرد اشاره نمود.

نكته قابل توجه اينكه تاكنون هيچ گونه اثر مستقيمي ناشي از تشعشعات كامپيوتر (امواج يونيزه و غير يونيزه مانند: امواج مرئي، ماوراء بنفش…) بر روي سلامت عمومي و چشم پيدا نشده است.
همچنين هيچ سندي مبني بر اينكه تشعشعات كامپيوتر سبب آب مرواريد شود، وجود ندارد. از آنجايي كه رنگ هاي مختلف بر روي سيستم فولوكي چشم ها اثر مي گذارند ممكن است سبب ناراحتي چشم ها شوند. استفاده از يك رنگ در موارد تايپ، وارد كردن اطلاعات در كامپيوتر مناسب تر است و كانتراست مخفي كامپيوتر (حروف مشكي روي زمينه سفيد) به طور كلي بهتر قابل رويت است. مي توان براي حذف انعكاس نور از مانيتور، كاهش روشنايي و افزايش قدرت تفكيك سيستم بينايي، در مقابل صفحه مانيتور فيلتر گذارد.

عوامل محيطي، مرتبط با محل كار:
فاكتورهاي محيطي مانند روشنايي و خيرگي از عوامل بسيار مهم و موثر بر استنوپي كاربران محسوب مي شود. پس بايد پنجره ها با پرده پوشيده شوند و مي توان از پرده هاي عمودي استفاده كرد. يكي از شكايات اصلي كاربران كامپيوتر، شكايت از خيرگي و رويت تصاويري است كه در نتيجه انعكاس نور در صفحه مانيتور ديده مي شود. وجود لامپ درخشان در محيط ديد ممكن است سبب ناراحتي و خيرگي شود. پنجره ها، وجود لامپ هاي فلورسنت در بالاي سر و لامپ هاي ميز كار نيز غالبا در اين مشكل سهيم هستند. دو نوع خيرگي كلي وجود دارد؛ در نوع اول، توانايي ديدن جزئيات از بين مي رود و نوع دوم سبب عدم راحتي در ديدن مي شود.
چندين روش براي كاهش خيرگي معرفي شده است كه شامل موارد زير مي باشد:

موقعيت مانيتور، بايستي به گونه اي تنظيم شود كه كاربر نتواند هيچ رفلكسي را از مانيتور و يا سطوح صيقلي براق ببيند.

منابع نور محيطي طوري تعبييه گردند كه به صورت مناسبي نور را منتشر كنند.

لامپ هاي فلورسنت طوري نصب گردند كه با محل قرار گرفتن كامپيوتر موازي باشد.

مانيتور كامپيوتر بايستي به گونه اي باشد كه انعكاس نداشته و قابليت حركت و تنظيم داشته باشد.

صفحه كليد بايد مات بوده و كليد هاي آن حداقل انعكاس را داشته باشند.

متون ترجيحا بايد به صورت رنگي نوشته شده باشد.

دسكتاب رنگي به دسكتاب سياه ترجيح داده مي شود.

خشكي هواي موجود در محيط، سبب حساسيت چشم مي گردد. اين مسئله خصوصا مي تواند سبب ناراحتي براي كساني كه از لنز استفاده مي كنند گردد.
استفاده از كامپيوتر سبب كاهش تعداد پلك زدن و افزايش تبخير اشك و در نتيجه باعث خشكي چشم ها مي گردد.

در بعضي افراد استفاده از اشكهاي مصنوعي مي تواند سبب جلوگيري از بروز خشكي چشم شود.

ميزان وجود گرد و غبار و پرز در محيط از ديگر عوامل موثر مي باشد و مي توان با نظافت منظم مانيتور گرد و غباري را كه مي تواند مانع ديد شود زدود.

آلودگي هواي محيط كار و ايجاد هيپوكسي سبب تسريع رسيدن به حالت خستگي در كاربر مي شود. همچنين مشخص شده است كه نور زياد همراه با سر و صداي زياد بيشترين اثر را در بروز خستگي و كاهش فعاليت هاي ذهني فرد اعمال مي كند.

عوامل وضعيتي:
بسياري از شكايات رايج كاربران مانند درد گردن و كمر درد، ممكن است به دليل وضعيت نادرست فرد يا موقعيت و ارتفاع نامناسب كامپيوتر باشد. گردن و چشم ها بايد در هنگام نگاه به مانيتور كمي به پائين خم شوند و در نتيجه بالاي مانيتور بايد كمي زير خط افق چشم هاي كاربر بوده باشد.
مانيتور و صفحه كليد بايد در ارتفاع مناسب تنظيم شوند و از نگهدارنده اوراق متحرك استفاده شود تا كاربر راحت تر باشد، سطح مانيتور تقريبا عمود بر نگاه باشد، صفحه كليد بايد در ارتفاعي قرار گيرد كه دستان و انگشتان به صورت برجسته روي آن باشد يعني مچ دست بالاي انگشتان قرار گيرد.
بهتر است صندلي دسته دار باشد و ارتفاع دسته ها طوري باشد كه بازوها را حمايت كند. دسته هاي صندلي نبايد زياد بلند يا به سمت جلو كشيده شده باشند. صندلي حتما بايد گودي كمر را پر كند. در حالت نشسته پشت دستگاه بايد بين ران و كمر و بين ساق پا و ران زاويه قائمه وجود داشته باشد و براي رسيدن به اين حالت بايد يك سطح شيب دار 15- 10درجه زير پا قرار گيرد.

نتيجه گيري:
گرچه هر فردي ممكن است علايم متفاوتي از خستگي چشم نشان دهد اما قرمزي، پر آب شدن و حساس شدن چشم ها، خستگي، درد يا سنگيني پلكها، سردرد و پشت درد، شايع ترين علايم خستگي چشم است و اغلب اين علايم با استراحت، تغيير شرايط محيط كار و در بعضي موارد استفاده از عينك هاي مناسب از بين مي روند.

موارد زير براي ايجاد شرايط مناسب شغلي جهت دوري از خستگي چشم پيشنهاد مي شود:
موقعيت كامپيوتر به طور جزئي از محل نگهدارنده متون فاصله داشته باشد به طوري كه محل قرار گيري متون تا جايي كه مي تواند نزديك به مانيتور باشد تا حركات سر و چشم و تغييرات مولكولي چشم به حداقل برسد.

موقعيت بالاي مانيتور در زير سطح چشم و يا كمي پايين تر از آن قرار گيرد.

خيرگي و انعكاس نور به حداقل ممكن برسد.

مانيتور تميز و عاري از گرد و غبار باشد.

استراحت هاي متناوب و منظم براي دوري از خستگي چشم رعايت شود.

با پلك زدن، چشم ها تميز و مرطوب شده و مانع بروز خشكي چشم گردد.

فاصله مانيتور، اندازه و رنگ و كانتراست حروفا طوري تنظيم شود تا كاربر ديد راحت و واضح داشته باشد.

آشنایی با ساختمان چشم انسان -قسمت هاي مختلف چشم انسان عبارتند از: پلک ها، ملتحمه، قرنيه، ليمبوس، صلبيه، عنبيه، مردمک، عدسي،اتاقک قدامي، مشيميه، فضاي خلفي و زجاجيه، شبکيه، عصب چشم و عضلات چشم.

پلک ها:

پلک ها؛ بافت هاي منحصر به فردي هستند که پوشش مخاطي متحرکي را تشکيل مي دهند که تمام سطح کره چشم را مي پوشاند . بنابراين پلکها خط مقدم دفاع سطح چشم در مقابل خشکي و آسيب ها مي باشند . اگر پلکهادچاراختلالات آناتوميک يا عملکردي باشند ، اولين قدم درماني در جهت بهبود وضع سطح چشم، اصلاح فيزيولوژي نرمال پلک است.حدود 100 مژه در پلک بالا و 50 مژه در پلک پايين وجود دارد که دقيقا قدام به صفحه تارسي خارج شده و به سمت جلو خم مي شوند. مژه هاي فوقاني به سمت بالا و مژه هاي تحتاني به سمت پايين قوس برمي دارند که باعث گير انداختن و جلوگيري از ورود اجسام ريز به داخل سطح کره چشم مي شوند.

ملتحمه:

ملتحمه يك لايه شفاف محافظ است كه سطح داخلي پلك ها و روي سفيدي كره چشم را مي پوشاند.در واقع ملتحمه يك اپيتليوم مخاطي است كه از محل اتصال پوستي مخاطي لبه پلك تا ليمبوس قرنيه اي – صلبيه اي ادامه يافته است . مساحت ناحيه ملتحمه بيشتر از سطح كره چشم و پلكهاست و باعث ايجاد چندين چين مي شود. چين ها در فورنيكس ها برجسته تربوده وبراي حركت كره چشم لازم هستند . در سمت داخل، فورنيكس وجود ندارد و چين ملتحمه ايجاد چين نيمه هلالي را مي كند.

قرنيه:

قرنيه(Cornea) راهي است كه از طريق آن اطلاعات بينايي از دنياي خارج وارد چشم مي شود. بنابراين، يك بافت اپتيكي كاملا تخصص يافته است كه بايدشفافيت وتوانائي انكسار نور مرئي آن حفظ شده و در مقابل نيروهاي خارجي مثل خشكي، تهاجم ميكروبي و آسيب وضربه ها مقاومت كند.قرنيه بافتي است شفاف در جلوي چشم که در محل ليمبوس (حلقه دور قرنيه) به ملتحمه متصل مي‌شود. قطر افقي آن 75/11 و قطر عمودي 6/1? ميليمتر است. ضخامت آن از مرکز به محيط افزايش مي‌يابد (65/0- 52/0) ميليمتر. منابع تغذيه قرنيه ، عروق ليمبوس ، زلاليه و اشک است. قسمت سطحي قرنيه بيشتر اکسيژن خود را از اتمسفر مي‌گيرد. ساختمان يکنواخت ، بي‌آب بودن و بي‌رگ بودن عوامل شفافيت قرنيه مي‌باشد.اعمال جراحي ليزيک و يا ليزر براي تصحيح شماره عينک بر روي اين قسمت انجام مي گيرد. با انجام اين گونه اعمال جراحي، انحناي قرنيه تغيير و شماره چشم اصلاح مي گردد .

به گفته ديگر؛ قرنيه قسمت شفاف و شيشه مانند جلوي چشم مي‌باشد که مقطعي از يک کره يا يک جسم بيضوي منظم است که از وراي آن قسمت رنگي چشم يعني عنبيه ديده مي‌شود. در واقع رنگ چشم وابسته به عنبيه است که از فردي به فرد ديگر متفاوت مي‌باشد و قرنيه کاملا شفاف است. نور پس از عبور از قرنيه و عدسي چشم به شبکيه مي‌رسد تا در آنجا تصوير تشکيل گردد و پس از فعل و انفعالاتي، اطلاعات اين تصوير بصورت امواج الکتريکي-عصبي به مغز منتقل گردد و فعل بينايي کامل گردد. هر گونه اختلالي که در اين مسير بروز نمايد سبب کاهش بينايي مي‌شود. قرنيه اولين عنصر در اين مسير مي‌باشد و وجود يک قرنيه شفاف و با شکل هندسي منظم، لازمه اصلي بينايي است

ليمبوس

ليمبوس محل آناتوميكي تبديل اپيتليوم اسكلرا و ملتحمه به قرنيه بوده و معتقدند كه محل سلولهاي بنيادي اپي تليال قرنيه است. در ليمبوس، اپي تليوم مطبق منشوري ملتحمه به اپي تليوم مطبق سنگفرشي قرنيه و آستر مخاطي رگدار اپيتليوم ملتحمه به يك شبكه پرعروق ليمبال ختم مي شود. براي تامين غذا و اكسيژن سلولهاي بنيادي ليمبوس كه ميتوزفعال دارند، اين شبكه عروقي اهميت دارد. علاوه بر اين ليمبوس در تعيين حدود سلولهاي ملتحمه از سلولهاي قرنيه نقش دارد.

صلبيه:

صلبيه قسمت سفيدي چشم است که درامتداد قرنيه ميباشد و تا پشت چشم و تاعصب بينايي ادامه مي يابد. در واقع صلبيه بافت نسبتاً محكمي است كه دورتا دور كره چشم به جز قرنيه را مي پوشاند.

عنبيه:

عنبيه بخش رنگي پشت قرنيه است كه رنگ چشم افراد را تعيين مي كند.عنبيه به رنگهاي مختلف مانند آبي، سبز، قهوه‏اي، عسلي وغيره مي‏باشد.

مردمک:مردمك، سوراخي است در وسط عنبيه که مقدار نور وارد شده به چشم را تنظيم مي كند. وقتي چشم در محيط پر نور قرار مي گيرد مردمك تنگ مي شود تا مقدار نور كمتري وارد چشم شود؛ و بر عکس زماني که چشم در محيط كم نور قرار مي گيرد مردمك گشاد مي شود تا نور بيشتري وارد چشم شود.

عدسي:

عدسي عضوي است محدب الطرفين ، قابل انعطاف، بدون رگ و شفاف با قطر 9 ميليمتر و ضخامت 4 ميليمتر که ما بين مايع زلاليه و زجاجيه چشم قرار دارد. و توسط زنولها به شيارهاي بين جسم مژگاني اتصال دارد.عدسي در پشت مردمک واقع شده است و عمل تطابق و متمرکز کردن نور بر روي شبکيه را انجام مي‌دهد.

در هنگام مطالعه، عدسي با تغيير انحنا خود اين امکان را ايجاد مي‌نمايد که بتوانيم اجسام نزديک را بخوبي ببينيم. اين قابليت از سن 45-40 سالگي به بعد، کاهش مي‌يابد و بنابراين پير چشمي عارض مي‌گردد، بدين معنا که براي ديد نزديک و مطالعه نياز به عينک جداگانه خواهد بود. هرگاه فردي به نزديک نگاه مي‌کند، انقباض عضله سيلياري، کشش عدسي را کم مي‌کند و لذا عدسي کروي‌تر شده و قدرت انکساري بيشتري پيدا مي‌کند و تصوير جسم نزديک را بر شبکيه مي‌اندازد (عمل تطابق). در نگاه به دور عکس اين حالت اتفاق مي‌افتد. با پير شدن و کاهش حالت ارتجاعي عدسي ، قدرت تطابق آن کاهش مي‌يابد و فرد تار مي‌بيند.اين همان حالتي است كه به آن پير چشمي گفته مي شود.
آب مرواريد که يکي از شايعترين بيماريهاي چشم ميباشد که بعلت کدر شدن عدسي چشم اتفاق مي افتد.

اتاقک قدامي:

اتاقک قدامي فضاي كوچكي است كه بين قرنيه و عنبيه قرار دارد. در اين فضا مايعي به نام زلاليه جريان دارد.در چشم مرتباً مقداري از مايع زلاليه توليد و ازطريق مجاري زاويه چشم خارج مي شود . اگر به هر دليلي تعادل بين توليد و خروج اين مايع به هم بخورد مقدار مايع زلاليه در چشم افزايش پيدا مي كند و فشار داخل كره چشم از حد طبيعي بيشتر مي شود. بالا رفتن فشار چشم به پرده شبكيه و عصب بينايي آسيب مي زند و باعث بيماري آب سياه يا گلوكوما مي شود.

مشيميه:

مشيميه پرده نازك سياه رنگي است كه دور شبكيه را احاطه كرده است. اين پرده تعداد زيادي رگ هاي خوني دارد كه مواد غذايي را به بخش هايي از شبكيه مي رساند. به علاوه سلول هاي اين لايه حاوي تعداد زيادي رنگ دانه سياه ملانين است كه رنگ سياهي به اين بخش از چشم مي دهد. وجود رنگ سياه مانع از انعكاس نورهاي اضافي در داخل كره چشم مي شود و به تشكيل تصوير واضحتر كمك مي كند.

فضاي خلفي و زجاجيه:

فضاي خلفي چشم كه محوطه پشت عدسي چشم است توسط زجاجيه که در واقع يک ماده ژله مانند شفاف است پر مي‏شود. در بعضي شرايط مثل افزايش سن، ضربه به چشم، نزديک بيني متوسط تا شديد، ديابت و …. ساختمان ژله مانند زجاجيه تغيير مي كند و در بعضي جاها حالت آبكي پيدا مي كند.اين تغييرات بصورت اشكال متحركي شبيه مو و يا بال مگس ( مگس ‏پران) در ميدان بينايي ديده مي شوند. خصوصا در موقع نگاه به يك زمينه سفيد و روشن اين اشکال بيشتر جلب توجه مي‏كند.

در صورتي که فردي به صورت حاد دچار مگس پران و يا احساس جرقه زدن (فلاشينگ) شود؛ بايد از نظر احتمال سوراخ شدگي شبکيه معاينه شود.

شبکيه:

قسمت حساس به نور چشم است كه در پشت چشم ، مابين زجاجيه و مشيميه قرار دارد و شامل مجموعه اي از سلولهاي حساس به نور و انواع مختلف نرونهاست. سلولهاي استوانه اي مسئول ديد سياه و سفيد هستند و سلولهاي مخروطي رنگها را تشخيص مي دهند. نرونهاي مياني شبكيه نيز سيگنالهاي بينايي رسيده را جمع آوري و اطلاعات را به عصب بينايي منتقل مي كنند.

شبكيه از ميليونها سلول اختصاصي فتورسپتور (گيرنده نور)بنام سلولهاي مخروطي و استوانه اي تشكيل شده است كه شعاعهاي نوري را به سيگنالهاي الكتريكي تبديل مي كنند و از طريق عصب بينايي به مغز منتقل مي كنند. سلولهاي استوانه اي توانايي ديد در نور كم و سلولهاي مخروطي توانايي ديد رنگها را به ما مي دهند .

ماكولا، كه در مركز شبكيه قرار دارد، محل تجمع بيشترين تعداد سلولهاي مخروطي است. فوآ، فرورفتگي كوچكي در مركز ماكولا، بيشترين سلول مخروطي را داراست. ماكولا مسئول ديد مركزي، ديد رنگها و تشخيص دقيق جزئيات است. سلولهاي استوانه اي درقسمت محيطي شبكيه (اطراف شبكيه) قرار دارند و امكان ديد در شب و ديدن حركت اشياء در اطراف را مي دهد .

لايه پيگمانته (رنگدانه دار) شبکيه مابين شبكيه و مشيميه قرار دارد و حاوي ملانوسيتهايي است كه مسئول رنگ سياه آن هستند. اين پيگمانها باعث مي شوند تمام نورها داخل چشم جذب شود وچشم مانند اتاق تاريك عكاسي عمل كند.

عصب چشم:

عصب بينايي، در پشت شبكيه قراردارد كه سيگنالها را از سلولهاي فتورسپتور به مغز منتقل مي كند . اين عصب پيام هاي بينايي را از شبکيه به مغز ارسال مي كند.در بعضي ازبيماريها مانند مولتيپل اسکلروزيس يا همان MS ، مسموميت با الکل متيليک (الکل چوب)، آب سياه و…. عصب بينايي آسيب مي بيند.

عضلات چشم:

حركات كره چشم در هر چشم به وسيله 6 عضله خارج کره چشمي كه به اطراف كره چشم مي چسبد كنترل مي شود. اختلال حرکتي و يا عدم هماهنگي آن ها مي تواند به انحراف چشم يا لوچي منجر شود.