پزشک تو – سایت پزشکی

فقدان قاعدگی یا آمنوره چیست  -فقدان دوران قاعدگی برای یک دوره یا بیشتر آمنوره نامیده می شود. آمنوره اولیه به معنی عدم وقوع آن تا سن 16 سالگی است . آمنوره ثانویه به شرایطی اطلاق می شود که فرد در گذشته دوران قاعدگی را تجربه کرده و سپس بروز آن متوقف شود. اگر شما سالم بوده و از نظر جنسی نیز فعال باشید ، بارداری محتمل ترین دلیل برای قطع قاعدگیتان است . به غیر از بارداری دلایل دیگری نیز برای توجیه آمنوره وجود دارد . آمنوره یک نشانه است نه بیماری و به ندرت در نتیجه یک شرایط جدی و خطرناک بوجود می آید . به هر حال ، ‌ندانستن دلیل آمنوره بسیار استرس زا است و مدت زمانی که تا اتفاق افتادن دوباره آن سپری می شود ، شاید به اندازه یک عمر به نظر برسد . البته زمانی که شما و پزشکتان به ریشه مشکل پی ببرید و به درمان اصولی و زیر بنایی بپردازید ، اغلب آمنوره برطرف می شود.

نشانه ها
اصلی ترین نشانه آمنوره ، عدم داشتن دوران قاعدگی است .

در آمنوره اولیه :‌ شما هیچ قاعدگی را تا 16 سالگی تجربه نکرده اید .

در آمنوره ثانویه :‌ برای 3 تا 6 ماه متوالی قاعدگی اتفاق نیافتاده است .

بنابر علت آمنوره ، شما ممکن است علائم و یا نشانه های دیگری را به غیر از قطع دوره قاعدگی تجربه کنید . ترشحات شیری از نوک سینه ، سردرد ، اختلالات دید ، افزایش رویش مو در صورت و نواحی تناسلی .

علت
آمنوره ثانویه

آمنوره ثانویه بسیار شایع تر از آمنوره اولیه است . برخی از دلایل ممکن برای بوجود آمدن آمنوره ثانویه عباتند از :‌

بارداری : در زنانی که در سنین باروری به سر می برند ، بارداری شایع ترین علت آمنوره است . زمانی که تخم بارور شده در دیواره رحم جایگذاری می شود ، دیواره داخلی رحم برای تغذیه رویان حفظ می شود و همچون دوران قاعدگی ریزش نمی کند .
روشهای پیشگیری از بارداری: در بعضی از خانم ها که از قرص ها جلوگیری استفاده می کنند ، قاعدگی قطع می شود . پس از قطع این داروهای خوراکی ممکن است 3 تا 6 ماه طول بکشد تا روند تخمک گذاری منظم و قاعدگی به حالت اولیه و نرمال خود بازگردد . روش های جلوگیری دیگر به صورت تزریقی و یا جایگذاری هستند، مانند تزریق Depo- provera و یا جای گذاری implannon در زیر پوست بازو ، و وسیله های حاوی پروژسترون که در داخل رحم جایگذاری می شوند مانند Mirenaنیز می توانند سبب آمنوره شوند .

شیردهی : مادرانی که به نوزاد خود شیر می دهند اغلب ، آمنوره را تجربه می کنند . همچنین ممکن است با وجود تخمک گذاری منظم ، قاعدگی اتفاق نیافتد .

استرس: استرس های روحی ممکن است سبب تغییرات موقتی در عملکرد هیپوتالاموس شوند –بخشی از مغز شما که کنترل هورمون های تنظیم کننده چرخه قاعدگی را به عهده دارد . ممکن است در شرایط نامناسب روحی تخمک گذاری و قاعدگی متوقف شود . معمولا پس از کاهش استرس ها ، دوره های منظم قاعدگی به وضعیت نرمال خود باز می گردد .

دارو : برخی از داروهای خاص سبب قطع قاعدگی می شوند . برای مثال : داروهای ضد افسردگی ، داروهای آنتی سایکوتیک ، برخی داروهای شیمی درمانی و داروهای کورتیکواستروئید خوراکی .
عدم تعادل هورمونی : یکی از دلایل قطع قاعدگی و یا قاعدگی نامنظم ، سندرم تخمدان پلی کیستیک است . این شرایط سبب افزایش سطح استروژن و آندروژن (هورمون مردانه) بیش از نوساناتی که در چرخه های قاعدگی به صورت طبیعی وجود دارد، می شود .نتیجه این اختلال کاهش هورمون های هیپوفیزی خواهد بود . هورمون های هیپوفیز مسئول فرایند تخمک گذاری و قاعدگی هستند. سندرم تخمدان پلی کیستیک با چاقی ، آمنوره ، خونریزی های زیاد و غیر طبیعی رحم ، آکنه و گاهی افزایش رویش موی صورت در ارتباط است .

کاهش وزن : لاغری مفرط ممکن است در عملکرد بسیاری از هورمون ها اختلال ایجاد کند . زنانی که به اختلالات غذایی مانند Anorexia و Bulimia مبتلا هستند ، اغلب بخاطر تغییرات غیر طبیعی هورمونی دچار قطع قاعدگی می شوند .
ورزش و فعالیت بدنی بسیار زیاد : زنانی که ورزشکار هستند و در ورزشهایی شرکت می کنند که نیازمند تمرین های بسیار سخت و شدید است ، مانند باله ، دویدن در یک مسیر طولانی و ژیمناستیک ، ممکن است دچار اختلال در قاعدگی شوند . عوامل متعددی در از دست دادن دوره قاعدگی در زنان ورزشکار نقش دارد ، برخی از آنها شامل کاهش چربی بدن ، استرس و مصرف زیاد انرژی است .
اختلال عملکرد تیروئید : تیروئید کم کار (هیپوتیروئیدی) معمولا سبب اختلال در نظم قاعدگی و آمنوره می شود . اختلالات تیروئید همچنین می تواند سبب کاهش و یا افزایش تولید پرولاکتین شود –هورمونی که توسط غده هیپوفیز تولید می شود . تغییر سطح پرولاکتین می تواند بر هیپوتالاموس تاثیر گذارده و در چرخه قاعدگی اختلال ایجاد کند .

تومور هیپوفیز : تومور غیر سرطانی (خوش خیم ) در غده هیپوفیز ، مثل آدنوما و پرولاکتینما می تواند سبب افزایش تولید پرولاکتین شود . افزایش سطح پرولاکتین می تواند در نظم چرخه قاعدگی اختلال ایجاد کند . این نوع از تومورها با دارو قابل درمان است ولی در موارد بسیار نادر نیازمند به جراحی است .
زخم رحم : سندرم آشیرمان ، بافت مرده ای است که در دیواره رحم ایجاد می شود . این زخم ممکن است در حین جراحی های رحم مانند اتساع و کورتاژ ، سزارین و یا درمان فیبروم رخ دهد . بافت به جای مانده از این زخم ها از ساخته شدن و ریزش طبیعی دیواره رحم جلوگیری می کنند . این امر سبب خونریزی بسیار کم و یا قطع کامل قاعدگی می شود .
عدم کفایت عملکرد تخمدان ها . معمولا یائسگی در سنین 55-45 سالگی اتفاق می افتد . در برخی از زنان تولید تخمک در سنین قبل از 40 سالگی کاهش می یابد ، که به عنوان نارسایی زود هنگام تخمدان ها شناخته شده است . این نقص در عملکرد تخمدان ها ،‌ سبب کاهش تعداد دفعات چرخه استروژن در بدن می شود که به مرور باعث نازک شدن دیواره داخل رحمی (آندومتریوم) و پایان دادن به دوره های قاعدگی است . همچنین یائسگی زود هنگام می تواند به علت برخی بیماری های خود ایمنی باشد و یا منشا ژنتیکی داشته باشد . به هر حال هنوز دلیل قطعی برای آن یافت نشده است .
آمنوره اولیه

آمنوره اولیه کمتراز 1 درصد دختران نوجوان را در ایالات متحده درگیر می کند . شایع ترین دلایل آمنوره اولیه شامل :‌

ناهنجاری های کروموزومی. برخی اختلالات کروموزومی می تواند سبب کاهش زود هنگام در تعداد فولیکول ها و تخمک ها شده که در تخمک گذاری و قاعدگی نقش اصلی دارند .
اختلال در هیپوتالاموس.آمنوره ممکن است ناشی از عملکرد ناقص هیپوتالاموس باشد . هیپوتالاموس بخشی از مغز شماست و به عنوان مرکز کنترل کننده بدن و منظم کننده چرخه های قاعدگی می باشد . ورزش افراطی ، اختلال در غذا خوردن و بی اشتهایی عصبی ، استرس های فیزیکی و یا روحی ، ‌همگی می توانند در ایجاد اختلال در عملکرد هیپوتالاموس نقش داشته باشند . در موارد بسیار نادر یک تومور ممکن است مانع عملکرد طبیعی هیپوتالاموس باشد .
بیماری هیپوفیز. هیپوفیز نیز غده ای در مغز است که در منظم سازی چرخه های قاعدگی نقش اساسی دارد. تومور و یا هر رشد تهاجمی و غیر نرمال در هیپوفیز ممکن است سبب اختلال در عملکرد طبیعی آن شود .
فقدان اندام های تولید مثل. برخی از مشکلات در طی تکامل جنین به وجود می آیند که سبب می شود نوزاد دختر با فقدان برخی ارگان های اصلی تولید مثل به دنیا بیاید( مثل رحم ، دهانه رحم یا واژن) ، در نتیجه به علت عدم تکامل طبیعی سیستم تولید مثل ،‌ چرخه طبیعی قاعدگی اتفاق نمی افتد .
ناهنجاری های ساختاری در واژن. انسداد در واژن باعث می شود که خونریزی قابل مشاهده ای اتفاق نیافتد . پوسته و یا دیواره موجود در واژن ممکن است راه جریان خروجی خون از رحم و دیواره رحم را مسدود کرده باشد .

آمادگی برای ویزیت پزشک
شما احتمالا در ابتدا پزشک عمومی خود و یا متخصص بیماری های زنان را ملاقات خواهید کرد .

به علت اینکه احتمالا زمان ملاقات شما با پزشک محدود است و شاید به خاطر آوردن تمام سوالات برای شما ممکن نباشد ، بهتر است قبل از ویزیت خود را آماده کنید .

اقداماتی که شما می توانید انجام دهید

برای استفاده بهینه از زمان محدودی که در اختیار دارید بهتر است یک لیست از اطلاعات برای خود فراهم کنید . این اطلاعات شامل :‌

توصیف دقیق تمام علائم و نشانه ها و زمان وقوع آن . برای مثال ، یادداشت کردن زمان های قاعدگی نامنظم و یا زمان قطع قاعدگی می تواند اطلاعات مهمی را در اختیار پزشک بگذارد .
ثبت نمودن اسم و مقدار تمام داروهایی که مصرف می کنید ، شامل مکمل های غذایی و یا داروهایی که توسط پزشک تجویز نشده است .
سوالاتی که از پزشک دارید (مثل پرسیدن راه های درمان ..
آنچه باید از پزشک انتظار داشت

برای درک بهتر شرایطی که بر شما میگذرد ، پزشک ممکن است سوالاتی از شما بپرسد ، خودتان را برای پاسخ آماده کرده و حتی پاسخ ها را یادداشت کنید . به این ترتیب شما کاملا آماده خواهید بود و هیچ کدام از جزئیات را فراموش نخواهید کرد .

ممکن است سؤالات پزشک شامل این موارد باشند :‌

آیا گهگاه قاعدگی داشته اید و یا به طور کلی قطع شده است ؟‌
آیا ازدواج کرده اید و از نظر جنسی فعال هستید ؟‌
آیا احتمال دارد که باردار باشید ‌؟‌
چه مدت است که این علائم برای شما اتفاق افتاده است ؟
آیا شما تا به حال در ناحیه شکم یا لگن جراحی داشته اید ؟
آیا تا به حال عمل جراحی و یا ضربه سخت در ناحیه سر و سیستم عصبی مرکزی داشته اید؟
آیا در بستگان شما ، مثل مادر و خواهر کسی آمنوره را تجربه کرده است ؟‌
این علائم چقدر در شما اضطراب ایجاد کرده است ؟‌
آیا اخیرا افزایش وزن و یا کاهش وزن بدون دلیل داشته اید ؟‌
چند بار در هفته و به چه شدتی ورزش می کنید ؟‌
چه داروها و مکمل های غذایی مصرف می کنید ؟

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
در هر دو حالت آمنوره اولیه و ثانویه ، برای مشاوره به پزشک مراجعه کنید.

آزمایش های تشخیصی
آمنوره به ندرت به علت شرایط نامساعد زندگی اتفاق می افتد و در بیشتر موارد چند اختلال هورمونی در وقوع آن تقش دارد. یافتن دلیل اصلی آمنوره ممکن است وقت گیر بوده و نیازمند به انجام چند تست تشخیصی باشد . این آزمایشات عبارتند از:

تست بارداری . احتمالا این اولین تستی است که پزشک انجام می دهد تا از وجود و یا عدم وجود بارداری اطمینان حاصل کند .
آزمایشات لگن . این تست برای اطمینان از سلامت کامل ارگان های تولید مثلی انجام می شود.
تست های بالینی . پزشک در این مرحله سلامت جسمی شما را بررسی کرده و درباره تاریخچه سلامتی از شما سوالاتی می پرسد .در زنان جوان این سوالات درباره علائم و نشانه هایی هستند که بیانگر تغییرات بلوغ در آنان می باشد .
آزمایش خون . تست عملکرد تیروئید یا سنجش سطح پرولاکتین می تواند به عدم ثبات سطح هورمون هایی که مسئول وقوع آمنوره هستند ، اشاره کند . در زنانی که رشد موهای زائد دارند ، سطح هورمون های مردانه نیز چک می شود .
تست تغییرات پروژسترون . برای انجام این تست شما باید داروی هورمونی پروژستروژن (progestogen) را برای مدت 7 تا 10 روز مصرف کنید . نتیجه به دست آمده از این تست به پزشک نشان می دهد که دلیل آمنوره کمبود هورمون پروژسترون بوده است یا نه .
تصویر برداری . بنا بر علائمی که در شما مشاهده می شود و نتایج بدست آمده از تست های خونی پزشک ممکن است تصویر برداری را به شما پیشنهاد کند. شامل ، توموگرافی کامپیوتری ، تصویر بردای مغناطیسی یا اولترا سوند . این تست ها می توانند آشکار کننده تومور در هیپوفیز و یا ناهنجاری های ساختاری در ارگان های تولید مثلی باشد .
لاپاروسکوپی یا هیستروسکوپی . زمانی که دیگر تست ها هیچ دلیل خاصی را برای آمنوره نشان نمی دهند ، پزشک ممکن است یک جراحی کوچک را برای دیدن ارگان های درونی پیشنهاد کند . در برخی موارد پس از یافتن منشا بیماری می توانند در همان زمان به درمان آن بپردازند.
درمان دارویی
درمان بستگی به دلیل ایجاد آمنوره دارد . پزشک ممکن است به شما تغییرات سبک زندگی مربوط به وزن ، فعالیت بدنی و استرس را پیشنهاد دهد . اگر شما مبتلا به سندرم تخمدان پلی کیستیک و یا آمنوره هیپوتالاموسی هستید ، پزشک ممکن است برای درمان ، داروهای خوراکی پیش گیری کننده از بارداری را تجویز کند . آمنوره ایجاد شده به علت بیماری های تیروئیدی یا اختلالات هیپوفیزی نیز ممکن است با دارو درمان شود .

داروهای مرتبط

گنادورلین‌ (GONADORELIN)
مدروکسی‌ پروژسترون‌ (MEDROXYPROGESTERONE ACETATE)
پروژسترون‌ (PROGESTERONE)
تغییر شیوه زندگی
شیوه زندگی و درمان های خانگی

بهترین راه برای پیشگیری از بوجود آمدن اینگونه اختلالات در قاعدگی ، داشتن یک شیوه زندگی سالم است .

برنامه غذایی خود را تغییر داده و برای رسیدن به وزن مطلوب و ایده آل فعالیت بدنی را در برنامه زندگی خود بگنجانید .
سعی کنید تا در برنامه کاری خود تعادل ایجاد کرده و استراحت و تفریح را فراموش نکنید .
موارد ناراحت کننده و استرس های زندگی خود را بیابید . اگر خودتان نمی توانید از استرس ها بکاهید ، از خانواده ، ‌دوستان و یا پزشک خود کمک بگیرید .
همیشه نسبت به هر تغییری در سیکل های قاعدگی خود آگاه بوده و نگرانی های خود را با پزشک در میان بگذارید. زمان آغاز هر دوره قاعدگی را هر ماه در تقویم خود ثبت کنید . همچنین طول مدت آن و هرگونه علائم نگران کننده را یادداشت نمائید . با مادر و خواهر و دیگر خانم هایی که از بستگان نزدیک شما هستند، صحبت کنید. آیا فرد دیگری هست که علائمی مشابه را تجربه کرده باشد ؟ جمع آوری این اطلاعات می تواند در یافتن دلیل ایجاد آمنوره به پزشک شما کمک کند . آمنوره ممکن است سبب اضطراب شما شود ولی با مراقبت های پزشکی و یافتن دلیل اصلی توسط پزشک، می توانید به درمان آن بپردازید و سیکل های قاعدگی خود را دوباره منظم سازید .

بسیاری از ناراحتی ها و عوارض دوران بارداری به این مسئله برمی گردد که شما چه چیزی می خورید و از حالت تهوع تا عوارض جدی نظیر افزایش فشارخون را در برمی گیرد.

حالت تهوع
بعضی از افراد تهوع خفیفی در دوران بارداری دارند و برخی دیگر دچار استفراغ مداوم می شوند. علت آن احتمالاً ناشی از تغییرات عدیده ای است که در بدن فرد رخ می دهد، مانند افزایش میزان برخی هورمون ها. در صورت بروز این مشکل مادر باید صبور باشد و بداند که این دوران زودگذر است.

چه باید کرد :

– در برنامه غذایی خود از مواد غذایی کم چرب و کم آب مانند پنیر، نان برشته ، مربا ، تخم مرغ پخته شده و سیب زمینی استفاده کنید.

– از خوردن غذاهای سرخ کرده بپرهیزید.

– قبل از بلندشدن از رختخواب مقداری نان خشک یا بیسکوییت مصرف کنید.

– از بوهای مشمئز کننده و نامطبوع دوری نمایید.

– غذاها و نوشیدنی های کاهش دهنده تهوع را بیابید و آنها را مصرف نمایید. حتی اگر این مواد غذایی ، نوشابه های گازدار و چیپس هم باشد ، خوردن آن بهتر از هیچ نخوردن است.

– تهوع و استفراغ موجب کاهش حجم مایعات بدن می گردد. برای جبران آن، به اندازه کاف مایعات بنوشید.

– بیش از حد گرسنه نمانید. بسیاری از خانم ها اگر معده خود را با خوراکی های سبک پر نگه دارند تا حدودی از حالت تهوع جلوگیری می کنند.

سوزش سردل
این عارضه هیچ ارتباطی با قلب شما ندارد ، بلکه مربوط به مری و معده است. این حالت ناخوشایند و ترش کردن ناشی از افزایش اسید معده و برگشت آن به مری است.همچنان که حاملگی پیش می رود، اندازه بچه و حجم رحم افزایش پیدا می کند . با افزایش حجم رحم به معده مادر فشار وارد می شود و باعث رانده شدن اسید معده به مری می گردد.
چه باید کرد :

– بلافاصله بعد از خوردن غذا دراز نکشید؛ چرا که این کار می تواند ترش کردگی یا سوزش سردل را بدتر کند.

– طوری بخوابید که سر شما بالاتر از تنه قرار گیرد تا برگشت اسید معده کاهش یابد.

– سعی کنید مکرراً غذا ، آن هم غذاهای سبک میل نمایید ، مخصوصاً در سه ماهه دوم بارداری .

– از مصرف تحریک کننده هایی مانند قهوه ( کافئین )، شکلات و غذاهای پرادویه و هر غذای دیگری که شما را اذیت می کند، بپرهیزید.

– نظر پزشک خود را در خصوص مصرف داروهای آنتی اسید معده جویا شوید.

– غذا را به آرامی و در محیط آرام ( 6 بار در روز ) مصرف کنید.

– از خوردن غذاهای نفخ آور خودداری کنید.

– از خوردن غذاهای حجیم قبل از خواب خودداری نمایید.

– از خوردن خوابیدن به پشت خودداری کنید.

یبوست
از دیگر عارضه های دوران بارداری ، یبوست است . حاملگی ، حرکت موادغذایی را در طول دستگاه گوارش شما آهسته می سازد . علاوه بر این ، یبوست یکی از عوارض جانبی مصرف مکمل های آهن می باشد. مصرف ناکافی فیبر و مایعات و انجام ناکافی تمرینات بدنی نیز می تواند از علل دیگر یبوست باشد.

چه باید کرد:

– به مصرف مکمل های تجویز شده ادامه دهید.

– غذاهایی که فیبر زیادی دارند را مصرف کنید.

– روزانه حداقل 8 لیوان مایعات فاقد کافئین بنوشید تا اثرات ملین فیبر را افزایش دهد.

– انجام فعالیت منظم ورزشی باعث تحریک دستگاه گوارش می شود و حرکات منظم روده را افزایش می دهد.

– از گلابی ، آلو ، انجیر ، انگور ، زردآلو و … استفاده نمایید.

نان سبوس دار ( مثل نان سنگک ) مصرف کنید.

– از روغن زیتون در سالاد استفاده کنید.

– استراحت و خواب کافی داشته باشید.

– میوه ها مخصوصاً میوه های خشک مانند انجیر خشک ، قیسی ، آلوی خیسانده و … و سبزیجاتی مانند کاهو، خیار و نخود سبز پخته را بیشتر مصرف نمایید.

بواسیر
بواسیر به گشاد شدن و تورم سیاهرگ های اطراف راست روده اطلاق می گردد که موجب خارش و گاهی درد شدید می شود.
هنگامی که یبوست دارید و برای اجابت مزاج به خود فشار می آورید و یا موقع زایمان، متحمل فشار می شوید بواسیر ایجاد می شود.

چه باید کرد :
– موارد مربوط به یبوست را رعایت نمایید.

– مقدار زیادی فیبر و مایعات را در رژیم غذایی خود بگنجانید تا مدفوع نرم بماند.

– در صورتی که دچار مشکل شدید، با پزشک خود مشورت کنید.
خانم های باردار در شرایط طبیعی باید از ماه اول بارداری تا پایان ماه ششم هر ماه یک بار و در ماه های هفتم و هشتم 15 روز یک بار و در ماه نهم هفته ای یک بار به مرکز بهداشت، ماما یا پزشک جهت معاینه مراجعه نمایند.

ورم کردن
آب اضافه ای است که در داخل و اطراف سلول های بدن نگه داشته شده است. در دوران بارداری حجم خون شما زیاد می شود و آب سلول ها نیز افزایش می یابد. البته برخی از ورم ها طبیعی هستند و برخی نیستند.
چه باید کرد :
– از ایستادن به مدت طولانی اجتناب کنید و گاهی پاهای خود را بالا نگه دارید.
– مصرف سدیم ( نمک ) را محدود کنید.
تنفر از غذا
به طور کاملاً ناگهانی، مزه و بوی غذاهای خاصی را نمی توانید تحمل کنید. حتی ممکن است غذایی باشد که قبلاً آن را دوست داشتید و دائماً مصرف می کردید. علت این امر هنوز مشخص نشده و ممکن است به همان سرعتی که ایجاد شده از بین برود.
چه باید کرد :

– نگران نباشید. شما می توانید در یک گروه از مواد غذایی مثل لبنیات، بعضی را به جای بعضی دیگر مصرف کنید. مگر این که نتوانید کل یک گروه مواد غذایی را تحمل کنید.

– در صورت امکان به جاهایی که غذا را طبخ می کنند نزدیک نشوید.

– سعی کنید غذاهایی را که می خورید سرد و یا در حد درجه حرارت اتاق باشد؛ چرا که در این حالت بوی آن ها به حداقل می رسد.

– اگر پی بردید که نمی توانید انواع غذاها را مصرف نمایید با یک متخصص رژیم درمانی مشورت نمایید تا برای شما برنامه غذایی مناسب تنظیم کند.

فشار خون
از اختلالات شایع دوران بارداری است که پیشرفت آن منجر به علائم مسمومیت حاملگی و مسمومیت های شدید حاملگی می شود. مسمومیت حاملگی پس از هفته بیستم بارداری بروز می کند و علامت آن افزایش فشار خون همراه با دفع پروتئین از ادرار ( به میزان 300 میلی گرم یا بیشتر در 24 ساعت ) و ورم دست و صورت است.
در مسمومیت شدید حاملگی ، فشار خون به 16 روی 10 یا بالاتر می رسد و میزان دفع پروتئین از ادرار در 24 ساعت به 5 گرم یا بیشتر می رسد. در این حالت زن باردار دچار تاری دید، سردرد و در حالت شدیدتر حملات غش در نزدیک زایمان می شود.
چه باید کرد :

– معمولاً استراحت مطلق در وضعیت خوابیده به پشت توصیه می شود.

– رژیم بدون نمک یا حداقل 4 تا 5 گرم سدیم در روز می تواند مفید باشد.

– کنترل دقیق فشار خون در طی بارداری و مراجعه منظم به پزشک لازم است.
توصیه های کلی :

– به محض این که از حاملگی خود مطلع شدید به یکی از مراکز بهداشتی- درمانی یا پزشک مراجعه نمایید.

– افزایش وزن در دوران بارداری باید کم کم صورت گیرد ، چون افزایش ناگهانی وزن خطرناک است.

– در صورتی که در دوران بارداری به خصوص سه ماه آخر به اندازه کافی وزن اضافه نکردید، می توانید از نان ، برنج ، ماکارونی ، سیب زمینی و چربی ها استفاده نمایید.

– همه زنان باردار با هر شرایطی اعم از لاغری و چاقی ، در دوران بارداری باید افزایش وزن داشته باشند، ولی میزان افزایش وزن آنان باید زیرنظر ماما یا پزشک باشد.

– خانم های باردار در شرایط طبیعی باید از ماه اول بارداری تا پایان ماه ششم هر ماه یک بار و در ماه های هفتم و هشتم 15 روز یک بار و در ماه نهم هفته ای یک بار به مرکز بهداشت، ماما یا پزشک جهت معاینه مراجعه نمایند.
منبع : سلامتی و تغذیه

چرا شیر مادر کم می شود -استرس در شرایط بسیار متفاوتی از لحاظ جسمی یا روحی ایجاد می شود. این پدیده ممکن است در اثر اتفاقاتی ناخوشایند، خوشایند و یا تغییر در شرایط زندگی مثل بچه دار شدن به وجود آید. تأثیر استرس بر تولید شیر الزاماً مستقیم نیست، بلکه ممکن است در اثر آن، تداخل بسیار کمی بین رفتار و توجهات مادر و نیازهای کودک ایجاد شود. برای مثال ممکن است مادر به دلیل محدودیت های زمانی یا عدم آگاهی از نیازهای کودکش به میزان کافی به کودک شیر ندهد که باعث گرسنه ماندن و بی قراری کودک و نیز کاهش میزان تولید شیر مادر می شود.
مهم ترین نکته برای ادامه ی شیردهی بدون مشکل، در نظر گرفتن نیازهای کودک است. ادامه ی شیردهی حتی در شرایط پرتنش نیز ضروری است.
بسیاری از مادران حتی در هنگام مرگ ناگهانی همسر و یا یکی از افراد فامیل موفق به ادامه ی شیردهی شده اند و مادرانی که کودک خود را در دوران شیردهی از دست داده اند به دلیل ادامه ی ترشح شیر دچار مشکلاتی مثل احتقان و التهاب پستان ها شده اند.

عملکرد بدن
یک بررسی دقیق در مورد مشکلات روحی در دوران بعد از زایمان نشان می دهد که ادامه ی شیردهی تأثیر بسزایی در ایجاد ارتباط روحی بین مادر و کودک و بهبودی حال مادر دارد.

علائم
افسردگی و عصبانیت غالباً همراه با کاهش اعتماد به نفس و ناتوانی در سازگاری با دیگران است و قطع شیردهی، بیشتر اوقات به دنبال این مسائل ایجاد می شود. مادرانی که یک مشکل روحی را تجربه می کنند ، برای ادامه ی شیردهی احتیاج به حمایت دارند که این حمایت باید تا زمان از شیر گرفتن کودک ادامه یابد.

شوک، ترس، نگرانی و استرس های مشابه
حتی در مواقعی که جریان شیردهی به خوبی پیش می رود، بروز وقایع خارجی ممکن است سبب تنش شود و تولید شیر را تحت تأثیر قرار دهد. از دست دادن یکی از افراد فامیل به ویژه همسر و یا یکی از فرزندان ، تنش بسیار بزرگی است. مشکلات مالی و زناشویی، مسافرت های کاری یا تغییر محل زندگی و یا بیماری فرزند دیگر ممکن است شرایطی را ایجاد کند که تولید شیر را کاهش دهد. برای مثال مراجعات متعدد به بیمارستان جهت عیادت یا مراقبت از یکی از افراد خانواده یا یکی از نزدیکان و داشتن مسئولیت مراقبت از خانواده، بیش از خودِ استرس سبب اختلال در شیردهی می شود. داروهایی که برای درمان بی خوابی در طی دوره ی سوگواری داده می شود می تواند شیوه مکیدن کودک را تحت تأثیر قرار دهد.
همچنین ترس و نگرانی دائمی واکنش خروج شیر را متوقف می کند. در مواقعی که تحمل استرس اجتناب ناپذیر است، باید راه حلی برای ادامه ی شیردهی پیدا کرد ؛ از جمله :

– بهتر است مادر با یک نفر در مورد احساساتش صحبت کند.

– افراد خانواده مادر را حمایت کنند.

– لازم است مادر با یک مشاور مناسب ذی صلاح و خبره مانند کارکنان بهداشتی، پزشک، انجمن ترویج تغذیه با شیر مادر و سایر صاحب نظران مشورات کند.

– با پزشک خود در مورد نوع داروی مصرفی (در صورت استفاده) مشورت نماید.

– از مشاور بخواهد که فنون ایجاد آرامش را به او آموزش دهد و او نیز از این روش ها به خوبی استفاده کند.با برخورداری از این امکانات، مادر از عهده ی شیردهی فرزند خود بر می آید.

استرس های فیزیکی
شیردهی موفق مادرانی که تغذیه ی ناکافی داشته اند نشان می دهد که کیفیت شیردهی تحت تأثیر تغذیه ی نامناسب قرار نمی گیرد. تحقیقات اخیر نشان می دهد، تنها زمانی که مادر دچار سوء تغذیه ی شدید باشد کیفیت شیرش کاهش می یابد، اگر چه ضعف در نتیجه ی تغذیه ی ناکافی ممکن است کودک را تحت تأثیر قرار دهد؛ زیرا وقتی مادر خسته است دفعات کمتری به کودک خود شیر می دهد، از طرف دیگر اگر از پستانک، شیشه و شیر مصنوعی استفاده کند، چون مکیدن پستان و تحریک آن برای تولید شیر کم می شود، میزان تولید و ترشح شیر نیز کاهش می یابد.

کشیدن سیگار
به نظر می رسد که رابطه ی مستقیمی بین
سیگار کشیدن و زود از شیر گرفتن شیرخوار وجود دارد. میزان هورمونی که در بدن سبب تولید شیر می شود (پرولاکتین) در زنانی که سیگار می کشند پایین تر است. در نتیجه سبب کاهش تولید و ذخیره ی شیر می شود. در اثر سیگار کشیدن ماده ای در بدن مادر آزاد می شود (هورمون آدرنالین) که واکنش خروح شیر را تحت تأثیر قرار می دهد؛ هم چنین نیکوتین در شیر ترشح می شود. کودکان زنان سیگاری در هنگام تولد، کم وزن تر هستند و شیوع دردهای قولنجی در آنها بیشتر است. ممکن است دلیل ناراحتی و توجیه کننده ی بی قراری کودک، شیر ناکافی باشد.

مصرف الکل
مصرف الکل می تواند بر روی واکنش خروج شیر مؤثر باشد. بیشتر اوقات خروج شیر در مادران معتاد به الکل، دچار اختلال است. این مادران، کمتر کودک را به پستان می گذارند . کودک نیز بر اثر الکل دچار خواب آلودگی ، استرس و دردهای قولنجی می شود. مادر الکلی که با پستانک و شیشه، کودک خود را تغذیه می کند، برای انجام موفق مسئولیت مادری احتیاج به کمک دارد.

کافئین
کافئین از طریق شیر مادر دفع شده و در بدن نوزاد تجمع می یابد. مصرف 6 تا 7 فنجان قهوه در روز سبب پیدایش علائمی در کودک مانند بیداری و فعالیت بیش از حد او می شود.

نوشابه های کولادار (سیاه ) و چای نیز دارای کافئین هستند که مصرف بیش از حد آنها موجب بی قراری در شیرخوار می گردد. سیگار کشیدن هم سبب تشدید تأثیر کافئین می شود.
مصرف داروهای انرژی زا
این داروها ممکن است تأثیرات بسیار اندکی بر کودک داشته باشند، ولی همین میزان نیز ممکن است موجب بروز مشکلاتی در تولید شیر شود. مصرف داروهایی که سبب کاهش مکیدن پستان ها می شوند، با تأثیر بر مادر، کودک یا هر دو، بر روی تولید شیر تأثیر منفی دارند. کمک کردن به مادر برای پرهیز یا کاهش مصرف این داروها در حین ادامه ی شیردهی نتیجه ی بهتری برای مادر و کودک دارد و در شرایط بسیار خاصی ممکن است (با نظر پزشک) نیاز به قطع موقت شیردهی باشد.
بیماری
بعضی از مادران با وجود بیماری شدید و یا بستری شدن در بیمارستان به خوبی به تغذیه ی کودک با شیر خود می پردازند. اگر مادر بسیار ضعیف باشد یا از لحاظ جسمی در شرایطی نباشد که بتواند کودک خود را بغل کند ( مثلاً پس از عمل جراحی ) ، پرسنل پرستاری باید به وی کمک کنند تا شیرخوار، درست به پستان مادر گذاشته شود. مراقبت از کودک نیز باید بر اساس نوع ، میزان دارو و زمان مصرف آن باشد تا تأثیر دارو بر نوزاد به حداقل برسد. مادری که میزان زیادی خون از دست داده و یا بدنش کم آب باشد، میزان ذخیره ی شیرش کاهش می یابد. اگر مادر و کودک از ادامه شیردهی مطمئن شوند ، بهبودی سریع تر صورت می گیرد.
کارکنان بیمارستان باید روش های معمولی خود را با مادر شیرده و کودک تطبیق دهند. بسیاری از مادران اذعان دارند که در زمان هایی که فرزندشان دچار بیماری خفیفی بوده، به دفعات بیشتر شیردهی احتیاج داشته است.

مشکل کم خوابی در دوران بارداری –

چرا خوابم نمی برد؟
در سه ماه آخر بارداری ، مادر دچار کم خوابی وسایر مشکلات مربوط به آن می شود .
خانمی که در اوایل
بارداری شب ها به راحتی می خوابید، در اواخر بارداری ممکن است بیشتر شب را بیدار بماند. البته این مشکلات ، مربوط به بسیاری از تغییرات هورمونی و روانی است که در طی بارداری رخ می دهد.
عواملی که باعث کم خوابی می شوند

– گرفتگی و درد عضلات در خواب شب

– افزایش ضربان قلب و تنفس کوتاه و سریع

– افزایش دفع ادرار

– جنین بسیار فعال در رحم که به مثانه و سایر نقاط حساس مادر محکم لگد می زند

– سختی تکان خوردن و جابجا شدن در رختخواب به دلیل بزرگی شکم مادر

– احساس درد در قسمت پشت بدن بخصوص کمر

– دیدن خواب بیشتر از حد معمول

– دیدن خواب های آشفته

– عصبی و نگران بودن مادر در مورد نحوه زایمان

– نگرانی مادر در مورد سلامتی نوزاد خود

چگونه می توانم خواب راحتی داشته باشم؟
سعی می کنم به ترتیب راههای مقابله با هر یک از مشکلات بالا را برایتان بازگو کنم.

* اگر در خواب، دچار گرفتگی عضلات شدید، پاهای خود را محکم به دیوار فشار دهید یا اینکه روی آن پای خود که دچار گرفتگی عضلات شده، بایستید. انجام این کارها باعث کاهش درد عضلات پا می شود. کمبود کلسیم، گرفتگی عضلات را بدتر می کند. بنابراین بایستی با مصرف منابع غنی از کلسیم ، از کمبود آن در بدن جلوگیری کنید.

* نبض تند و تنفس کوتاه و سریع به دلیل افزایش حجم خون مادر است. اگر دچار کم خونی باشید، قلب برای رساندن اکسیژن کافی به خون بیشتر کار می کند، بنابراین وضعیت بدتر می شود. با پزشک خود در مورد مصرف مکمل آهن مشورت کنید، زیرا مصرف مکمل آهن ممکن است تا حدودی این مشکل را بهبود بخشد.

* بهترین حالت خوابیدن در موقع بارداری این است که به پهلو دراز بکشید و زانوهای خود را خم کنید. در این وضعیت، قلب راحت تر کار می کند، زیرا سنگینی بچه به سیاهرگ هایی که خون را به قلب برمی گردانند، فشاری وارد نمی کند. همچنین دراز کشیدن به پهلو باعث کاهش درد پشت و کمر می شود. اگر خوابتان نمی برد خود را به انجام کاری مشغول کنید.کتاب بخوانید، موسیقی گوش دهید، بافتنی ببافید، خیاطی کنید، با اینترنت خود را مشغول کنید، نامه بنویسید، تلویزیون مشاهده کنید، دوش بگیرید، بعضی کارهای سبک خانه را انجام دهید یا آرایش کنید.

* اگر هنگام استراحت کردن دچار درد کمر می شوید، از بالش های بزرگ استفاده کنید تا احساس راحتی بیشتری کنید. مثلاً یک بالش را زیر شکم، یکی را بین پاهایتان، یک بالش سفت را در پشت بدن و بالشی بزرگ را زیر سرتان قرار دهید.

* با بزرگ شدن تدریجی جنین، به مثانه مادر فشار بیشتری وارد می شود. بنابراین دفع ادرار حتی هنگام خواب شبانه نیز افزایش می یابد. برای کاهش دفع ادرار به شما مادر گرامی توصیه می کنیم:

– هنگام عصر و شب، آب و مایعات زیادی ننوشید .

– موقع خواب نوشیدنی های حاوی کافئین مثل چای ، قهوه ، نوشابه های سیاه را مصرف نکنید، زیرا کافئین با تاثیر بر کلیه ها دفع ادرار را افزایش می دهد و نیز اعصاب را تحریک می کنند.

– به جای خوابیدن به پشت، به پهلو بخوابید.

– اگر موقع دفع ادرار، احساس سوزش و درد کردید، ممکن است به عفونت مثانه مبتلا باشید، بنابراین با مراجعه به پزشک یک آزمایش ادرار بدهید.

* با بزرگ شدن شکم، چرخیدن و جابجا شدن در رختخواب بسیار مشکل می شود. اگر این موضوع واقعاً شما را اذیت می کند، می توانید از صفحه گردان استفاده کنید. این صفحه دو لایه است و دو کناره کاملاً صاف و صیقلی دارد که به دلیل کاهش اصطکاک جابجایی شما آنان می سازد ( البته ممکن است چنین وسیله ای در ایران وجد نداشته شد).

* دیدن خواب های آشفته به وضعیت روحی مادر آسیب می رساند. بسیاری از زنان در هنگام بارداری، بیشتر از سایر مواقع کابوس می بینند.
بارداری موقعیتی متفاوت با سایر مواقع است و باعث ایجاد موضوعات بیشتری برای ضمیر ناخود آگاه فرد می شود. اگر خانم باردار در چنین حالتی، خواب های خود را برای کسی تعریف کند، کمتر تحت تاثیر آن قرار می گیرد و کمتر خواهد ترسید.

* اگر از درد زایمان می ترسید، بهتر است با پزشک خود یا یک ماما در مورد نحوه زایمان مشورت کنید تا آنها با تشریح مراحل آن و ارائه ورزشی مناسب برای زایمان راحت تر، از نگرانی شما بکاهند.
بیشتر خانم ها قبل از زایمان، خیلی نگران سلامتی خود و فرزندشان هستند، ولی بعد فارغ شدن متوجه خواهند شد که این نگرانی بی مورد بوده و نوزادشان کاملاً سالم و طبیعی است.

وقتی خوابم نمی برد، چه کاری می توانم انجام دهم؟
مصرف قرص خواب در خانم های باردار ممنوع است. اگر شما نمی توانید به راحتی بخوابید ، خطری برای شما ندارد، به شرط اینکه کم خوابی شما را از پا نیندازد. به جای اینکه دراز بکشید و تکان نخورید، بهتر است بلند شوید و مشغول انجام کاری شوید. کارهایی که می توانید انجام دهید در زیر برای شما بیان کرده ایم .
کتاب بخوانید، موسیقی گوش دهید، بافتنی ببافید، خیاطی کنید، با اینترنت خود را مشغول کنید، نامه بنویسید، تلویزیون مشاهده کنید، دوش بگیرید، بعضی کارهای سبک خانه را انجام دهید یا آرایش کنید.
بعد از انجام کاری که خوشایند و دلخواه شماست ، راحت تر و بهتر می توانید بخوابید.
انجام ورزش های آرامش بخش مثل یوگا یا گوش دادن به موسیقی در بسیاری از خانم ها اثرات خوبی داشته است.
اگر در بین روز احساس خستگی کردید، کمی بخوابید.
اگر مشکل خاصی داشتید به پزشک خود مراجعه کنید و موضوع را با او در میان بگذارید. او شما را راهنمایی خواهید کرد تا راه حل مناسبی برای مشکل خود پیدا کنید.

تفاوت شیر مادر با شیر خشک -شیر مادر از بزرگ ترین موهبت های الهی است. سیستم تولید شیر در بدن، جاری شدن آن از سینه مادر و تطابق آن با نیاز نوزاد آنقدر دقیق ، جالب و حساب شده است که ناخود آگاه می گوییم “جلّ الخالق”. مثلا اگر کودکی پیش از موعد متولد شود، شیر مادر خود به خود متناسب با نیازهای کودک تغییر می کند. پروتئین آن بالاتر می رود و مواد ضد میکروبی آن به دلیل ضعف سیستم دفاعی بدن کودک بیشتر می شود.
روند رشد سینه ها در دوران بارداری، تولید شیر در سینه و جاری شدن شیر در اثر مکیدن نوزاد، آنقدر دقیق و پیچیده است که دانستن آن برای هر مادری لذت بخش خواهد بود. این که چگونه در اثر مکیدن نوزاد هورمون های خاصی در بدن مادر ترشح می شود و مغز فرمان جریان یافتن شیر را صادر می کند و همزمان تولید شیر در سینه بیشتر و بیشتر می شود.

در روزهای اول تولد، شیری بنام کلستروم یا آغوز ترشح می شود که آبکی و کم رنگ است. نکته بسیار جالب در مورد آغوز ،وجود پروتئین بسیار بالا در آن است که برای رشد بسیار سریع نوزاد در روزهای اول حیاتی است. به مرور شیر مادر به حالت رسیده و کامل در می آید که چربی آن بیشتر می شود و در این زمان کودک با انرژی ای که از چربی شیر به دست می آورد به سرعت وزن اضافه می کند.

شیر انسان به گونه ای تولید می شود که کلیه نیازهای کودک را تا 6 ماهگی تامین می کند و دقیقاً مطابق با سیستم بدنی نوزاد است.

لاکتوز یا قند شیر در شیر مادر بیشتر از شیر گاو است، چون آنزیم های هضم کننده لاکتوز در بدن نوزاد در حد بالغین است.

چربی شیر مادر نیز بیشتر است. علاوه بر آن شیر مادر حاوی چربی هایی به نام چربی های ضروری (اسید لینولئیک) است که در شیر گاو خیلی کمتر است و وجود این چربی برای رشد نوزاد بسیار حیاتی است.

پروتئین شیر انسان یک سوم شیر گاو است و این از مزیت های شیر انسان است، زیرا در ابتدای تولد، بدن نوزاد آنزیم های کافی برای هضم مقدار زیادی پروتئین را ندارد و کلیه ی او توان دفع مقدار زیادی مواد زائد ناشی از سوختن پروتئین را ندارد؛ پس پروتئین زیاد شیر گاو برای یک نوزاد آزار دهنده است. در عین حال ترکیب اسیدهای آمینه (اجزای تشکیل دهنده پروتئین) در پروتئین شیر مادر به گونه خاصی است. مثلاً در بدن نوزاد سیستم تولید اسید آمینه سیستئین از متیونین کامل نشده و شیر مادر این حالت را جبران می کند، چون شیر مادر نسبت به شیر گاو سیستئین بیشتر و متیونین کمتری دارد و یا اینکه نوع پروتئین شیر مادر به گونه ای است که به سرعت تبدیل به لخته های قابل هضم می شود تا سریعاً در بدن نوزاد هضم و جذب شود، ولی این خاصیت در شیر گاو کمتر است.

از نظر املاح، شیر مادر نسبت به شیر گاو حاوی آهن کمتری است. ولی نکته بسیار جالب این است که این آهن در یک پوشش پروتئینی قرار دارد که جذب آن را چند برابر می کند؛ در نتیجه هم آهن از دسترس باکتری های موذی که قصد استفاده آن را دارند خارج می شود و هم جذب آن چند برابر جذب آهن شیر گاو می شود. از نظر املاح ، شیر مادر تامین کننده تمام نیازهای نوزاد تا 6 ماهگی است.

یکی از مزایای بسیار مهم شیر مادر وجود مواد ضد میکروبی فراوان است .
در شیر مادر موادی موجود است که از رشد میکروارگانسیم ها در روده نوزاد جلوگیری می کند و یا جذب بدن نوزاد شده و مقاومت بدن کودک را افزایش می دهد. از این رو کودکی که منحصراً با شیر مادر تغذیه شده ، به ندرت امکان دارد تا شروع تغذیه تکمیلی دچار اسهال یا دیگر بیماری های میکروبی شود.
این فاکتورها (مثل ایمونوگلوبولین ها) یا در شیر گاو خیلی کمتر از شیر مادر است و یا اصلاً وجود ندارد. از این رو شیر مادر هم از نظر غذایی برای کودک بهتر است و هم از نظر حفظ ایمنی بدن.
تماس نزدیک پوست بدن مادر با کودک که اصطلاحاً bonding نامیده می شود، محبت مادر و فرزند را بسیار افزایش می دهد و کودک با صدای لالایی پر از محبت قلب مادر به خواب می رود.

فایده شیر مادر برای نوزاد  –
شیر مادر، ماده ای با ارزش و کم نظیر است که دارای فواید بی شماری برای نوزاد و مادر است.

فواید شیر مادر برای نوزاد:

– بهترین غذا برای کودک که همیشه آماده، تازه و در دسترس است.
– از یبوست نوزاد جلوگیری می کند.
– کودک را از ابتلا به بیماری هایی مثل دیابت دوران کودکی، محافظت می کند.
– اگر سابقه ابتلا به آلرژی در خانواده کودک وجود داشته باشد، مصونیت در برابر آلرژی را در کودک افزایش می دهد.
– ممکن است، ابتلاء به سندرم مرگ ناگهانی نوزاد یا سندرم مرگ گهواره1 را کاهش دهد.
– باعث تکامل رشد آرواره و دندان کودک می شود.
– به تکامل بهتر مغز کودک کمک می کند.

فواید شیردهی برای مادر:
– نزدیکی با کودک و لمس او در هنگام شیر دادن، باعث می شود رحم مادر بعد از زایمان به اندازه طبیعی خود برگردد.
– خونریزی بعد از زایمان را کاهش می دهد.
– ابتلاء به سرطان سینه و تخمدان را در مادر کاهش می دهد.
– باعث تقویت استخوان های مادر می شود.
– چربی اضافی را که در طی بارداری در بدن مادر ذخیره شده، از بین می برد.
– باعث صرفه جویی در هزینه ها می شود، زیرا غذاهای آماده گران هستند.
– باعث صرفه جویی در زمان می شود، زیرا آماده کردن شیر خشک و شیشه وقت زیادی می برد.
– مثل قوطی های شیر خشک دارای باقیمانده زائد نیست که نیازی به دفع زباله داشته باشد.

دیدگاه اسلام درباره شیر مادر -“وَ الْوالداتُ یُرْضعْنَ اَولادهُنَّ حَولَینِ کاملَیْنِ لِمنْ اَرادَ اَنْ یُتمَّ الَّرضاعةَ و عَلَی الْمَولودِ لَهُ رِزقُهنَّ و کِسوَتُهنَّ بِالمعروفِ لا تُکلَّفُ نفسٌ اِلاّ وُسعها لا تُضارَّ والدةٌ بِولَدها ولا مولودٌ لَهُ بِولدهِ و علی الْوارثِ مثْلُ ذلکَ فَانْ اَرادا فصالاً عَنْ تراضٍ منْهما و تشاوُرٍ فلا جُناحَ علیْهما و اِنْ اَردْتُمْ اَنْ تَسْترْضعوا اَولادکُمْ فلا جُناحَ علیْکُمْ اذا سَلَّمْتُمْ ما آتیْتمْ بالمعروفِ واتَّقُوا اللهَ و اعلمُوا اَنَّ اللهَ بما تَعْملونَ بصیرٌ.”(بقره/233)
مادران، فرزندان را دو سال تمام، شیر می دهند. (این) برای کسی است که بخواهد دوران شیرخوارگی را تکمیل کند. و بر آن کس که فرزند برای او متولد شده [= پدر]، لازم است خوراک و پوشاک مادر را به طور شایسته ( در مدت شیر دادن بپردازد؛ حتی اگر طلاق گرفته باشد.) هیچ کس موظف به بیش از مقدار توانایی خود نیست! نه مادر(به خاطر اختلاف با پدر) حق ضرر زدن به کودک را دارد، و نه پدر. و بر وارث او نیز لازم است این کار را انجام دهد [هزینه ی مادر را در دوران شیرخوارگی تأمین نماید]. و اگر آن دو، با رضایت یکدیگر و مشورت، بخواهند کودک را (زودتر) از شیر بازگیرند، گناهی بر آنها نیست. و اگر (با عدم توانایی، یا عدم موافقت مادر) خواستید دایه ای برای فرزندان خود بگیرید، گناهی بر شما نیست؛ به شرط این که حق گذشته ی مادر را به طور شایسته بپردازید. و از(مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید و بدانید خدا، به آنچه انجام می دهید، بیناست!

دستوراتی درباره شیر دادن نوزادان
این آیه که در واقع ادامه ی بحثهای مربوط به مسایل ازدواج و زناشویی است، به سراغ یک مسأله ی مهم، یعنی مسأله ی”رَضاع” (شیر دادن) و با تعبیراتی بسیار کوتاه و فشرده و در عین حال پر محتوا و آموزنده جزئیات این مسأله را بازگو می کند.

1- نخست می گوید: “مادران فرزندان خود را دو سال تمام شیر می دهند”(وَ الْوالداتُ یُرضِعْنَ اَوْلادَهُنَّ حَوْلَیْنِ کامِلَیْنِ).
“والِدات” جمع “والِدَه”، در لغت عرب به معنی مادر است، ولی “اُمّ” معنی وسیع تری دارد که گاه به مادر یا مادر مادر، و گاه به ریشه و اساس هر چیزی اطلاق می شود.
در این بخش از آیه، حق شیردادن در دو سال شیرخوارگی به مادر داده شده، و او است که می تواند در این مدّت از فرزند خود نگاهداری کند و به اصطلاح حق حضانت در این مدت از آنِ مادر است، هر چند ولایت بر اطفال صغیر به عهده ی پدر گذاشته شده است، اما از آنجا که تغذیه جسم و جان نوزاد در این مدّت با شیر و عواطف مادر پیوند ناگسستنی دارد این حق به مادر داده شده، علاوه بر این عواطف مادر نیز باید رعایت شود، زیرا او نمی تواند آغوش خود را در چنین لحظات حساسی از کودکش خالی ببیند و در برابر وضع نوزادش بی تفاوت باشد، بنابراین قرار دادن حقّ حِضانت و نگاهداری و شیر دادن برای مادر یک نوع حق دو جانبه است که هم برای رعایت حال فرزند است و هم مادر، و تعبیر “اَوْلادَهُنَّ” (فرزندانشان) اشاره ی لطیفی به این مطلب است.
گرچه ظاهر این جمله مطلق است، و زنان مطلّقه و غیر مطلّقه را شامل می شود، ولی جمله های بعد نشان می دهد که این آیه به زنان مطلّقه نظر دارد هر چند مادران دیگر نیز از چنین حقی برخوردارند، امّا در صورت نبودن جدایی و طلاق، عملاً اثری ندارد.

2- سپس می افزاید “این برای کسی است که بخواهد دوران شیرخوارگی را کامل کند”(لِمَنْ اَرادَ اَنْ یُتمَّ الرَّضاعةَ).
یعنی مدّت شیر دادن طفل لازم نیست، همواره دو سال باشد، دو سال برای کسی است که می خواهد شیردادن را کامل کند، ولی مادران حق دارند با توجه به وضع نوزاد و رعایت سلامت او این مدت را کمتر کنند.
در روایاتی که از طرف اهل بیت علیهم السلام به ما رسیده دوران کامل شیرخوارگی دو سال، و کمتر از آن، بیست و یک ماه معرفی شده است(1).
بعید نیست این معنی از ضمیمه کردن آیه ی فوق با آیه یوَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثونَ شَهْراً: “بارداری او و از شیر گرفتنش، سی ماه است”(2) نیز استفاده شود، زیرا می دانیم معمولاً دوران بارداری نُه ماه است و هر گاه آن را از سی ماه کم کنیم بیست و یک ماه باقی می ماند که مدت معمولی شیر دادن خواهد بود، بلکه با توجّه به این که آنچه در سوره ی احقاف آمده نیز به صورت الزامی است، مادران حق دارند با در نظر گرفتن، مصلحت و سلامت نوزاد، مدّت شیرخوارگی را از بیست و یک ماه نیز کمتر کنند.

3- هزینه ی زندگی مادر از نظر غذا و لباس در دوران شیردادن بر عهده ی پدر نوزاد است تا مادر با خاطری آسوده بتواند فرزند را شیر دهد لذا در ادامه ی آیه می فرماید: “و بر آن کسی که فرزند برای او متولد شده (پدر) لازم است، خوراک و پوشاک مادران را به طور شایسته بپردازد”(وَ عَلی الْمَولُودِ لَه رِزقهنَّ و کِسْوَتهنَّ بِالمَعْرُوفِ).

در اینجا تعبیر به “الْمَوْلودَ لَهُ”(کسی که فرزند برای او متولد شده) به جای تعبیر به”اب – والد” (پدر) قابل توجّه است، گویی می خواهد عواطف پدر را در راه انجام وظیفه ی مزبور، بسیج کند، یعنی اگر هزینه کودک و مادرش در این موقع بر عهده ی مرد گذارده شده به خاطر این است که فرزند او و میوه ی دل او است، نه یک فرد بیگانه.

توصیف به”مَعْروف” ( به طور شایسته) نشان می دهد که پدران در مورد لباس و غذای مادر، باید آنچه شایسته و متعارف و مناسب حال او است را در نظر بگیرند، نه سختگیری کنند و نه اسراف.
4- در ادامه ی آیه، سخن از مسأله ی باز داشتن کودک از شیر به میان آمده و اختیار آن را به پدر و مادر واگذاشته، هر چند در جمله های سابق زمانی برای شیر دادن کودک تعیین شده بود، ولی پدر و مادر با توجّه به وضع جسمی و روحی او، و توافق با یکدیگر می توانند کودک را در هر موقع مناسب از شیر باز دارند، می فرماید: “اگر آن دو با رضایت و مشورت یکدیگر بخواهند کودک را (زودتر از دو سال یا بیست و یک ماه) از شیر بازگیرند گناهی بر آنها نیست”(فَانْ اَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما و تَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلیهما).
در واقع پدر و مادر باید مصالح فرزند را در نظر بگیرند و با هم فکری و توافق و به تعبیر قرآن تراضی و تشاور، برای باز گرفتن کودک از شیر برنامه ای تنظیم کنند، و در این کار از کشمکش و مشاجره و پرداختن به مصالح خود و پایمال کردن مصالح کودک بپرهیزند.
5- گاه می شود که مادر از حق خود در مورد شیر دادن و حضانت و نگاهداری فرزند خودداری می کند و یا به راستی مانعی برای او پیش می آید، در این صورت باید چاره ای اندیشید و لذا در ادامه ی آیه می فرماید: “اگر (با عدم توانایی یا عدم موافقت مادر) خواستید دایه ای برای فرزندان خود بگیرید، گناهی بر شما نیست، هر گاه حق گذشته ی مادر را به طور شایسته بپردازید”(وَ اِنْ اَردتمْ اَنْ تسْترْضِعُوا اَولادکُمْ فلا جُناحَ عَلیْکُمْ اِذا سَلَّمتُمْ ما آتَیْتمْ بِالْمَعروفِ).
در تفسیر جمله ی “اِذا سَلَّمْتُمْ ما آتیْتمْ بِالمَعْروفِ”، نظرات گوناگونی از سوی مفسّران اظهار شده، گروهی تفسیر بالا را پذیرفته اند که انتخاب دایه به جای مادر، پس از رضایت طرفین، بی مانع است مشروط بر این که این امر سبب از بین رفتن حقوق مادر، نسبت به گذشته نشود، بلکه حق او نسبت به مدتی که شیر می دهد طبق عادت پرداخته شود.

در حالی که بعضی آن را ناظر به حقّ دایه دانسته اند و گفته اند باید حق او طبق عرف عادت پرداخت شود، بعضی نیز گفته اند منظور از این جمله توافق پدر و مادر در مسأله ی انتخاب دایه است. و بنابراین تأکیدی می شود بر جمله ی قبل، ولی این تفسیر ضعیف به نظر می رسد و صحیح تر همان تفسیر اول و دوم می باشد و مرحوم “طبرسی” تفسیر اوّل را ترجیح داده است(3).
و در پایان آیه به همگان هشدار می دهد که “تقوای الهی پیشه کنید و بدانید خدا به آنچه انجام می دهید بینا است”(وَ اتقوا اللهَ وَاعْلَمُوا اَنَّ اللهَ بِما تَعْمَلونَ بَصیرٌ).
مبادا کشمکش میان مرد و زن، روح انتقام جویی را در آنها زنده کند و سرنوشت یکدیگر و یا کودکان مظلوم را به خطر اندازند، همه باید بدانند خدا دقیقاً مراقب اعمال آنها است.
این احکام دقیق و حساب شده و هشدارهای آمیخته به آن به خوبی نشان می دهد که اسلام تا چه حدّ برای حقوق کودکان و همچنین مادران اهمیّت قائل شده است و رعایت حدّاکثر عدالت را در این زمینه سفارش می کند، آری اسلام بر خلاف آنچه در دنیای ستمکاران وجود دارد که حقوق ضعیفان همیشه پایمال می شود، حداکثر اهمیّت را به حفظ حقوق آنان داده است.

وظیفه فرزندان در مقابل مادر
در آیه 14 سوره لقمان نیز اشاره به شیر دادن مادر به فرزند شده است. در این آیه در حقیقت جمله های معترضه ای است که در لابلای اندرزهای لقمان از سوی خداوند بیان شده است، اما معترضه نه به معنی بی ارتباط، بلکه به معنی سخنان الهی که ارتباط روشنی با سخنان لقمان دارد، زیرا در این آیه، بحث از نعمت وجود پدر و مادر و زحمات و خدمات و حقوق آنها است و قراردادن شکر پدر و مادر در کنار شکر”لله”.
به علاوه تأکیدی بر خالص بودن اندرزهای لقمان به فرزندش نیز محسوب می شود چرا که پدر و مادر با این علاقه وافر و خلوص نیت ممکن نیست جز خیر و صلاح فرزند را در اندرزهایشان بازگو کنند.
نخست می فرماید:” ما به انسان درباره پدر و مادرش سفارش کردیم.” (و وصینا الانسان بوالدیه)
آنگاه به زحمات فوق العاده مادر اشاره کرده می گوید:” مادرش او را حمل کرد در حالی که هر روز ضعف و سستی تازه ای بر ضعف او افزوده می شد.”(حملته امه وهناً علی وهن).
این مسأله از نظر علمی ثابت شده، و تجربه نیز نشان داده که مادران در دوران بارداری گرفتار سستی می شوند، چرا که شیره جان و مغز استخوانشان را به پرورش جنین خود اختصاص می دهند، و از تمام مواد حیاتی وجود خود بهترینش را تقدیم او می دارند.
به همین دلیل، مادران در دوران بارداری گرفتار کمبود انواع ویتامینها می شوند که اگر جبران نگردد ناراحتیهایی برای آنها به وجود می آورد، حتی این مطلب در دوران رضاع و شیردادن نیز ادامه می یابد، چرا که ” شیر، شیره جان مادر است”.
لذا به دنبال آن می افزاید:” پایان دوران شیرخوارگی او دو سال است”.(و فصاله فی عامین).

البته منظور دوران کامل شیرخوارگی است هر چند ممکن است گاهی کمتر از آن انجام شود.

به هر حال مادر در این 33 ماه( دوران حمل و دوران شیرخوارگی) بزرگترین فداکاری را هم از نظر روحی و عاطفی، و هم از نظر جسمی، و هم از جهت خدمات در مورد فرزندش انجام می دهد.
جالب این که در آغاز آیه، توصیه پدر ومادر را می کند ولی به هنگام بیان زحمات و خدمات تکیه روی زحمات مادر می نماید تا انسان را متوجه ایثارگریها و حق عظیم او نماید.
سپس می گوید:” توصیه کردم که هم شکر مرا به جای آور و هم شکر پدر و مادرت را”( ان اشکر لی ولوالدیک).
شکر مرا به جا آور که خالق و منعم اصلی توام و چنین پدر و مادر مهربانی به تو داده ام و هم شکر پدر و مادرت را که واسطه این فیض و عهده دار انتقال نعمتهای من به تو می باشند.
و چقدر جالب و پرمعنی است که شکر پدر و مادر درست در کنار شکر خدا قرار گرفته است .
و در پایان آیه با لحنی که خالی از تهدید و عتاب نیست می فرماید:” بازگشت همه شما به سوی من است”( الیّ المصیر).

آری اگر در اینجا کوتاهی کنید در آنجا تمام این حقوق و زحمات و خدمات مورد بررسی قرار می گیرد و مو به مو حساب می شود، باید از عهده حساب الهی در مورد شکر نعمتهایش، و همچنین در مورد شکر نعمت وجود پدر و مادر و عواطف پاک و بی آلایش آنها برآئید.

بعضی از مفسران در اینجا به نکته ای توجه کرده اند که در قرآن مجید تأکید بر رعایت حقوق پدر و مادر کراراً آمده است، اما سفارش نسبت به فرزندان کمتر دیده می شود( جز در مورد نهی از کشتن فرزندان که یک عادت شوم و زشت استثنائی در عصر جاهلیت بوده است).
این به خاطر آن است که پدر و مادر به حکم عواطف نیرومندشان کمتر ممکن است فرزندان را به دست فراموشی بسپارند، در حالی که زیاد دیده شده است که فرزندان، پدر و مادر را مخصوصاً به هنگام پیری و از کار افتادگی فراموش می کنند، و این دردناکترین حالت برای آنها و بدترین نا شکری برای فرزندان محسوب می شود.(4)

این مطلب نگاهی گذرا به اهمیت شیر دادن مادر و احکام آن از دیدگاه اسلام داشت و دانستیم که هیچ چیزی نمی تواند کودک را از شیر مادر محروم نماید.
پی نوشت ها:
1. وسائل الشیعه، جلد 15 صفحه ی177 (بابُ اَقَلِّ مُدَّةِ الرَّضاعِ و اَکْثرِه) حدیث 2 و 5 در بعضی از این روایات آمده که هر قدر از 21 ماه کمتر شود به نوزاد ستم شده است.
2. سوره ی احقاف/ آیه 15.
3. تفسیر مجمع البیان، جلد 1 و 2 صفحه 336.
4. ” تفسیر فی ظلال” جلد6، ص 484.

تغذیه مناسب در دوران شیردهی نوزاد -شیردهی دورانی خاطره انگیز برای مادراست. سختی ها و شیرینی هایش همه در ذهن مادر به خوبی نقش می بندد. مادر و كودك عاشق و نیازمند یكدیگرند و مادر فداكارانه آنچه در روح و جسمش دارد به كودك می بخشد و برای آنكه بتواند با سلامت كامل و خاطره ای خوش این دوران را به پایان برساند ، باید بداند كه چگونه نیازهایش را تامین كند.

چرا شیر مادر بهتر است ؟
پژوهش های انجام شده در 30 سال اخیر نشان داده ، بهترین و كامل ترین غذا برای كودك تا سن 4 تا 6 ماهگی فقط شیر مادر است . چرا؟

. چون شیر مادر از شیرهای دیگر مغذی تر است.

. همیشه استریل است.

. بیش از300 نوع عامل ضد میكروبی در شیرمادر وجود دارد كه مانع بروز بیماری در كودك خواهد شد . از این رو میزان شیوع اسهال در كودكانی كه شیرمادرخوار هستند 3 تا 14 بار كمتر از كودكان شیرخشكی است و به دلیل وجود همین عوامل ضد میكروبی، نوزاد خیلی كمتر به عفونت تنفسی ، عفونت اداری و عفونت گوش میانی مبتلا می شود.

. شیرمادر كمتر ایجاد حساسیت می كند و در خانواده هایی كه یكی از اعضاء مبتلا به حساسیت هستند، حتماً باید كودك با شیر مادر تغذیه شود.

. كودكی كه شیر مادر می خورد نه زیادی چاق و پفكی می شود و نه لاغرمی ماند. چون كلیه نیازهای كودك با شیر مادر تامین خواهد شد. مثلاً اگر نوزادی زودتر از موعد بدنیا آید شیر مادرش با شیر مادری كه نوزاد و به موقع بدنیا آمده تفاوت زیادی دارد و نیازهای كودك را برای رشد بیشتر تامین خواهد كرد. یك نكته جالب در مورد شیرمادر این است كه شیری كه كودك در دقایق اول می مكد، حاوی پروتئین بیشتر و چربی كمتر است و با ادامه شیر خوردن به مرور چربی شیر زیادتر می شود. این مساله باعث می شود كه كودك درزمان لازم احساس سیری كند و مادر باید توجه داشته باشد كه نوزاد را زود از سینه جدا نكند تا كودك با چربی دقایق آخر شیردهی، وزن گیری بهتری داشته باشد.

. مكیدن سینه باعث رشد فك و دندانهای كود ك می شود.

. تماس نزدیك مادر و نوزاد باعث افزایش مهر و محبت آنها می شود.
پس شیرمادر مناسب ترین و طبیعی ترین روش تغذیه شیر خوار است.
نیازهای غذایی مادر در دوران شیردهی
در دوران بارداری، جنین بسیاری از ذخائر بدن مادر را مصرف می كند و اگر مادر در دوران شیردهی تغذیه نامناسبی داشته باشد، به مرور خصوصاً با زایمانهای مكرر قوایش تحلیل می رود ، استخوانهایش پوك می شود ، ریزش مو پیدا می كند و گاهی ازترس اینكه این عوارض پیش آید آنقدر پرخوری می كند كه وزنش بالا رفته و بازگشت به وزن پیش از بارداری بسیار مشكل خواهد شد. پس بسیار اهمیت دارد مادر دقیقاً بداند چه میزان انرژی و مواد مغذی نیاز دارد.

* انرژی :
مادر برای تهیه شیر 500 كالری انرژی اضافه بر نیاز بدنش لازم دارد. به عبارتی اگر پیش از بار داری 2000 كالری انرژی در روز نیاز او را تامین می كرده، در شیردهی 2500 كالری انرژی لازم دارد. علاوه بر این 500 كالری مقداری انرژی هم از چربی های ذخیره شده در دوران بارداری تامین می شود كه این مساله باعث می شود، اگر مادر براساس مقادیر خواسته شده در این دوران، غذا مصرف كند به مرور هر ماه نیم كیلو لاغر می شود ( چاقی دوران بارداری بر طرف خواهد شد). براساس میزان انرژی لازم در دوران شیردهی ، غذاهای تامین كننده آن داده می شوند.

* پروتئین :
در دوران شیردهی نیاز مادر به پروتئین فقط 15گرم اضافه می شود. ازاین رو كل پروتئین مورد نیاز حدود 65 تا70 گرم در روز است . این میزان پروتئین با مصرف 3 لیوان شیر در روز، 1عدد تخم مرغ و 180 تا 300 گرم گوشت و حبوبات تامین می شود.

* املاح :
بهترین املاح كلسیم و آهن هستند كه اگر مادر مشكل كم خونی داشته باشد و یا در معرض كم خونی باشد مصرف قرص فرو سولفات ضروری است. برای تامین كلسیم مادر باید در روز 3 تا 4 لیوان شیركم چربی و سبزیجات برگ سبز مثل اسفناج ، نعناع ،جعفری ، كرفس و كلم و نیز مغز بادام و بادام زمینی مصرف كند.پس خیلی خوب است كه مادر شیرده هفته ای یك بار خورش كرفس بخورد و هرروز چند عدد بادام و بادام زمینی میل كند.
بهتر است مادرانی كه كم خونی دارند، هفته ای یك بار جگر بخورند ودر طول روز حتماً 1عدد تخم مرغ و مقداری گوشت قرمز میل كنند. گردو نیز برای این مادران مفید است.

* ویتامین ها :
برای تامین ویتامین های لازم ، مادر حتماً به 5 تا 6 لیوان سبزیجات تازه بصورت سالاد، سبزی خوردن و یا پخته شده در غذا نیاز دارد و بایستی هر روز 4 تا 5 عدد میوه مصرف كند.

* چربی ها :
در شیرمادر یك سری چربی های غیر اشباع موجود است كه در غدد پستان ساخته نمی شوند و باید از طریق غذا تامین شوند. پس بهتر است مادر هفته ای یك بار ماهی مصرف كند و از روغن زیتون در سالادش استفاده كند.

* آب :
مادر در روز به 6 تا 8 لیوان آب یا آب میوه نیازدارد.

نمونه یك رژیم غذایی مناسب برای یك مادر شیرده
صبحانه
نان سبوس دار 3 برش + پنیر30گرم + كره 2قاشق مرباخوری + عسل یا مربا 2قاشق مرباخوری + شیركم چربی 1لیوان
ساعت 10
میوه 1 عدد ، چای وكیك
نهار
لوبیا پلو با سالاد شیرازی؛ گوشت 120گرم ، كته 15 قاشق غذاخوری، لوبیا سبز پخته یك دوم لیوان ، روغن مایع 2 قاشق مرباخوری ، ماست كم چربی 1 لیوان ، خیار 1عدد ، گوجه 1عدد، پیاز یك دوم عدد به همراه آبلیمو و روغن زیتون
عصرانه
میوه 2 عدد ، نان 2برش ، پنیر 30 گرم ، گردو 2 مغز كامل
شام
كوكوی سبزی با ماست؛ تخم مرغ 1 عدد ، سبزی خام 2 لیوان ، نان 2 برش ، روغن مایع2 قاشق غذاخوری ، ماست كم چربی 1 لیوان
پیش از خواب
شیركم چربی 1 لیوان ، عسل 1 قاشق غذاخوری

این رژیم حاوی 2700 كالری انرژی ، 344 گرم كربوهیدرات ، 97 گرم پروتئین و 88 گرم چربی است.
تحقیقات اخیر نشان داده كودكانی كه با شیر مادر تغذیه شده اند، كمتر از كودكانی كه با شیر گاو تغذیه شده اند، به بیماری دیابت نوجوانی( یا دیابت وابسته به انسولین) و بیماریMS مبتلا می شوند و این خبر اهمیت شیر مادر را نشان می دهد.

چه مواد غذایی برای مادران شیرده مجاز نیست ؟
1) دم كرده های گیاهی : گاهی دم كرده های گیاهی مثل چای نعناع و گل گاو زبان موجب بروز اثرات جانبی مثل تهوع و استفراغ در مادر می شود و تركیبات این نوشیدنی ها وارد شیر شده و امكان دارد همین اثرات در نوزاد هم بروز كند.
2) کافئین: كافئین وارد شیر مادر شده و موجب تحریك پذیری نوزاد می شود. بنابراین توصیه می شود مادر شیرده كمتر از 2 لیوان در روز قهوه و كوكا مصرف كنند ، شكلات و كاكائو هم دارای تئوبرومید است كه مانند كافئین محرك است و بهتر است مصرفش محدود شود.
3) قند مصنوعی :اثر قندهای بدون كالری و محصولات شیرین وبدون قند بر نوزاد نامشخص است. پس بهتر است مصرف این مواد در شیردهی محدود شود.
4) ادویه جات زیاد :مصرف زیاد ادویه طعم شیرمادر را عوض می كند كه بهتر است در شیردهی كمتر ادویه مصرف شود.

امیدواریم مطالعه این مطلب، موجب راهنمایی كافی و ارتقاء سلامت مادران ایرانی باشد .