تغذیه کودك 1-5 ساله
شیرخواران از یک سالگی به بعد، علاوه بر غذاهایی که خوردنشان را در سال اول زندگی یاد گرفته اند، باید از غذاي سفره خانواده نیـز اسـتفاده کنند. این کودکان رشد سریع دارند و مقاومت کافی در مقابل بسیاري از بیماري ها را هم ندارند و دندان هایشان نیز کامل نشده است. بنابراین
باید در غذا دادن به آن ها، دو شرط اساسی زیر را رعایت کرد:
– غذاهایشان کم حجم، پرانرژي و زود هضم باشد.
– به دفعات زیاد در اختیار آنان قرار داده شود.
علاوه بر این، میزان رشد و فعالیت کودکان در سنین یک تا دو سالگی با کودکان سه ساله و بیشتر با هم فرق دارد و باید هنگام تغذیه آنان، این موضوع را نیز در نظر گرفت.
الف. تغذیه کودك یک تا دو سال
همان طور که گفته شد، این کودك رشد سریع و فعالیت زیاد دارد و در نتیجه به غذاي بیشتر نیاز دارد. ولی از سوي دیگر حجم معده اش کـم و دندان هایش نیز کامل نیست، لذا لازم است در تغذیه او به نکات زیر توجه کنید:
– علاوه بر استفاده از شیر مادر، 5 تا 6 بار در شبانه روز به او غذا بدهید.
– غلاتی که کودك قدرت جویدن آن ها را دارد مانند برنج به صورت کته هاي مختلف مخلوط با سبزي ها، حبوبات و گوشت هاي نرم به او بدهید.
– اگر کودك مبتلا به یبوست است در تهیه سوپ او، علاوه بر سبزي ها (سیب زمینی، هویج، کدو، فلفل سبز، سبزي هاي برگـی و …) از برگه هلو، زردآلو و آلو به مقدار کم استفاده کنید.
– غذاي کودك را تمیز و کاملا” پخته تهیه کنید و پس از خنک کردن به او بدهید.
– باقیمانده غذا را در یخچال و یا فریزر نگه داري کنید.
– به کودك کمک کنید خودش غذا بخورد و اطمینان حاصل کنید که فقط آب خورش و آب گوشت را نخورد.
– قبل از این که فلفل، ادویه و یا چاشنی هاي تند را به غذاي خانواده اضافه کنید. غذاي او را بردارید.
– به غذاي کودك کمی روغن مایع یا کره اضافه کنید تا مقوي تر شود.٢
– وقتـی می خواهیـد گوشت، مرغ یا ماهی به کودك بدهید، آن را تکه تکه کرده و استخوان ها و تیغ هاي آن را بگیرید.
– مایعات را همیشه با قاشق یا فنجان به او بدهید.
نحوه از شیر گرفتن کودك:
اصولا” بهتر است کودك را به تدریج از شیر بگیرید بدین ترتیب ابتدا شیردهی در صبح را قطع کنید و پـس از یـک یـا دو هفتـه شـیردهی درطول بعد از ظهر و سرانجام در هنگام شب قطع کنید و زمانی که کودك تمایل به شیرخوردن دارد او را به زور از خود دور نکنیـد زیـرا ممکـناست کودك عصبی و ناراحت شود.
تغذیه کودك 3 تا 5 سال
بعد از دو سالگی با آهسته شدن رشد، اشتهاي کودك هم کاهش می یابد. بنابراین با توجه به روند رشد کودك تقاضـا بـراي دریافـت غـذا نیـزتغییر می کند. هر چند میزان دریافت انرژي از یک غذا تا غذاي دیگر متفاوت است اما کل غذاي دریافتی روزانه کودك ثابت است. کـودك دریک سالگی به 1000 کیلو کالري و در 3 سالگی به 1300 کیلوکالري انرژي نیاز دارد البته نیاز به انرژي کودکان براساس میزان فعالیت فیزیکی آن ها متفاوت است.
برنامه غذایی کودک
در برنامه غذایی کودك باید از 5 گروه غذایی اصلی یعنی گروه نان و غلات، میوه ها، سبزي ها، شیر و لبنیات و گروه گوشـت و جـایگزین هـاي آن استفاده شود.
انرژي:
کودك براي رشد، بازي و سایر فعالیت هاي فیزیکی، مقابله در برابر بیماري هاي عفونی نیاز به انـرژي دارد کـه بـــا مصـــــرف مـواد قنـدي، نشاسته اي (نان، برنج و …) و چربی ها (کره و روغن) می توان آن را تامین نمود.کودکانی که عادت به بازي و فعالیت زیـاد دارنـد، نیازشـان بـه انرژي بیش از کودکانی است که تحرك کمتري دارند. همچنین کودك پس از بیماري براي جبران وزن از دست رفته نیـاز بـه انـرژي بیشـتري دارد.
پروتئین:
کــودك در حـــال رشد است و براي ساخت و نگهداري ماهیچه ها، استخوان ها و سایر بافت هاي بدن و مقاومت در برابر عوامل بیماریزا نیـازبه پروتئین دارد که می تواند با مصرف منابع پروتئین حیوانی مانند گوشت قرمز و سفید، شیر، ماست، پنیـر و تخـم مـرغ و یـا پـروتئین هـاي گیاهی مانند حبوبات و غلات نیاز خود را برآورده نماید (مانند عدسی و نان، شیربرنج)
ویتامین ها و املاح :
کودك در این سنین جهت حفظ سلامتی و افزایش مقاومت در برابر عفونت ها نیاز به ویتامین ها و املاح مختلف دارد و با مصرف روزانه منـابعغذایی حاوي آن ها می تواند نیازهاي خود را تامین کند مانند ویتامین A (که در مواد غذایی مانند کره، جگر، میوه هایی مثل زردآلو، طـالبی،٣هلو، سبــزي هاي سبــز و زرد مانـنـد هویج، کدو حلوایی، اسفناج و جعفري وجود دارد)، ویتامین C (از مهم ترین منابع ویتامین C می توانبه مواد غذایی نظیر مرکبات، گوجه فرنگی، جعفري و کلم اشاره نمود). کلسیم وفسفر درغذاهایی مانند شیر، ماست، پنیر و بسـتنی وجـوددارد.
ویتامین D از طریق قراردادن دست و پا و صورت کودك به طور روزانه 10 دقیقه در برابر نور مستقیم خورشـید تـامین مـی شـود و از منـابعغذایی خوب آهن می توان انواع گوشت قرمز و سفید، انواع حبوبات مانند لوبیا، عدس و سبزي ها مانند اسفناج و جعفري را نام برد.
الگوي غذایی صحیح کودکان :
برنامه غذایی مناسب کودکان سنین زیر 5 سال باید روزانه حاوي تمام گروه هاي غذایی اصلی شامل نان و غلات ، میوه ها و سبزي ها شیر و لبنیات و گوشت و جانشین ها باشد .
تعداد وعده هاي غذایی
کودك باید در روز حداقل 5 وعده غذا شامل سه وعده اصلی و دو میان وعده بخورد. صبحانه کودك مهم ترین وعده غذایی او اسـت و مصـرف آن موجب یادگیري بهتر و دقت بیشتر او می گردد. برنامه غذایی کودك را باید طوري تنظیم نمود که صبحانه را با سایر افراد خانواده بخورد تا عادت به صبحانه خوردن دراو ایجاد شود.
میان وعده
میان وعده غذاي مختصري است که بین دو وعده اصلی به کودك داده می شود. از آن جایی که معده کودك کوچک است ولی نیاز او به انرژي زیاد می باشد، با خوردن سه وعده اصلی غذا نیازهایش تامین نمی گردد. باید به یاد داشت که میان وعده تنها سهم کوچکی در تامین نیازهـاي غذایی کودك دارد و هیچ گاه جاي وعده اصلی را نخواهد گرفت. بنابراین میان وعده ها باید بین وعده اصلی به کودك داده شود به طـوري کـه 2-3 ساعت با وعده اصلی غذایی فاصله داشته باشد.
میان وعده هایی مانند شیر پاستوریزه یا جوشیده، نان و پنیر، خرما، بیسکویت، میوه و خشکبار مانند بادام، پسته، گردو، کشمش، توت خشک و… جهت تغذیه کودك مناسب می باشند. از دادن تنقلاتی مانند پفک، یخمک، چیپس و …. که ارزش تغذیه اي آن ها کم است باید خـودداري نمود زیرا خوردن این مواد غذایی اشتهاي کودك را کم کرده و باعث می شود تا نتواند غذاي اصلی را بخورد.
نکات مهم رفتاري در تغذیه کودك
– کودك باید در زمان خوردن در وضعیت راحتی قرار گیرد و غذا نزدیک او باشد تا کودك بتواند به راحتی بدون این که تحـت فشـار قرار گیرد، غذا بخورد.
– بشقاب و لوازم غذا خوردن باید از جنس نشکن باشد. زیرا در صورت شکستن ظرف کودك ممکن است احساس یاس کند یا والـدین عصبانی شوند.
– رنگ مواد غذایی در اشتهاي کودك و علاقه او به غذا تاثیر می گذارد. خوردن غذاهایی با رنگ هاي سبز، نارنجی و زرد براي او جالب است. به عنوان مثال می توان از سبزي هاي برگ سبز و یا هویج و گوجه فرنگی استفاده کرد.
– بجاي آب میوه صنعتی از آب میوه طبیعی استفاده کنید زیرا به آب میوه صنعتی مواد قندي، رنگ وماده معطر اضافه شده است.
– غذا خوردن در یک ساعت معین سبب تحریک اشتهاي کودك می شود.
– خستگی کودك مهمترین عامل از بین بردن اشهاي اوست. بهتر است بعد از استراحت به کودك غذا داده شود.
– دادن وقت کافی به کودك براي صرف غذا بسیار مهم است بهتر است از شتاب و عجله در هنگام غذا خوردن پرهیز کرد.
– دادن غذاي یکنواخت و تکراري سبب بیزاري کودك می شود. حتی اگر غذاي مورد علاقـه کـودك، پشـت سـرهم بـه او داده شـود، کودك از خوردن آن خودداري می کند.
– باید کودك را با انواع غذاهاي مختلف آشنا کرد. بهتر است غذاي جدید را ابتدا یک فرد بزرگتر خانواده بخورد تا الگویی براي کـودك باشد.
– بی تحرکی، خواب ناکافی و بیماري کودك موجب بـی اشتـهایی و غــذا نخـــوردن کودك می شود.
چند نکته مهم براي بهداشت غذاي کودك:
– قبل و بعد از تهیه غذا دست ها باید شسته شوند.
– غذاها خوب پخته شوند. زیرا حرارت موجب از بین رفتن میکروب هاي بیماري زا می شود و خطر آلودگی احتمالی غذا در اثر حرارت از بین می رود.
– غـذاي کـودك باید براي هر وعده تازه تهیه شود و فاصله بین وقتی که غذاي کودك پخته می شود تا زمانی که به کـــودك غـــذا داده می شود طولانی نباشد زیرا احتمال دارد میکروب ها در غذا تکثیر یابند.
– غذاهاي پخته به طور صحیح نگهداري شود. غذاهاي باقیمانده سریعا” خنک و در ظرف دربسته در داخل یخچال نگهداري شود.
– در تهیه غذاي کودك از مواد غذایی سالم و پاکیزه استفاده شود.
– براي نوشیدن و تهیه غذا نیز از آب سالم استفاده شود.
– غذاها از دسترس حشرات و جوندگان دور نگهداري شود. بدین منظور غذاها باید در ظرف درب دار و دور از دستـرس حیـوانــات و حشـرات نگهداري شود چون حیوانات حامل میکروب هاي بیماري زا هستند.
پزشک تو
مینا مینایی، کارشناس ارشد دفتر بهبود تغذیه جامعه
معاونت بهداشت، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
